Александр Таныгин:

Юмын ончылно мутым кучышо

Ага тылзын 26 кечынже шочмо калыкнан Тӱҥ онаеҥже Александр Иванович Таныгин шочмо кечым пайремла. Кугезына-влакын сугыньыштым шуктен илыше, у тукымым куатле тошто йӱла негызеш куштышо йолташна шкеж нерген ойлаш ок йӧрате. Теве ты ганат, кугезыже-влакым шарналтен, ыштышаш паша нерген азапланыш.

 

Пагалыме Александр Иванович! Лудшына-влак лӱм дене шокшын саламлена шочмо кече пайремда дене!  Пеҥгыде тазалыкым, волгыдо шонымашым сугыньлена.  Те кумда илыш корным эртенда, калык пагалыме айдеме, Ош Кугу Юмын йӧратыме эргыже улыда. Шке тукымда нерген ала шарналтеда ыле?

– Мый Танакар Семи Васли Опанас Саван Опай Омыля Ондре Йыванын Эчан эргыже улам. Тыгай мыйын тукым вожем. Танакар кугезем Танаковский городищын озаже лийын. Афанасий Васильевын Толмань эҥер воктен икымше вакш пӱям ыштымыж нерген 1796 ийысе Вятско-губернийын икымше книгаштыже возалтын. 23 ий Кужеҥер волостьын озаже лийын. Опай кова Тошто Торъял велым толшо. 1804 ийыште Опай илем гычын сурт оралтым кызытсе Танаксола ялыш конден. Опай коча деч посна. Ик курымым эртарен илен. Ондре кочам, Андрей Емельянович Таныгин латшым ий Петербургышто кугыжан имньыжым туныктен илен. Шӱгарысе памятникыштат унтер-офицер формо дене шинча.  Кочам 1876 ийыште шочшо. Кочамын аваже Тушнур гыч толшо лийын. Нунын тукымышто кугун кумалше онаеҥ-влак лийыныт.

Ачам, Таныгин Иван Андреевич, 1908 ийыште шочын. Зеленый Дол-Йошкар-Ола кӱртньыгорным чоҥен, Сура эҥер гоч кӱвар ыштымаште лийын. 1939–1941 ийлаште Кужнур ялыште Йошкар-Памаш МТС гочын трактористлан ыштен. 1941–1942 ийыште Москва воктен кредалын, сусыргымек, Котельнич олаште эмлалтын. Тушеч мӧҥгӧ йолын толын. Вара уэш Ленинград фронтыш логалын. 1945 ийыште Берлиным налмаштат лийын. Пиалан пӱрымаш. Тыныс жап годым вакш дене шоген, моло плотник пашамат шуктен.

Авам 1908 ийыште шочын. Шавыксола гыч. Авамын коваже Кугу Лумарий ял гыч. Карелий велым толшо салтак вате, пошкудо-влак тудым Чухня маныныт. Векат, финн-карел тукым ӱдыр улмаш.

Мый 1943 ийыште шочынам. Сар деч вара калык нелын илен. Изинекак колхоз пашаште шуаралтме, кумшо класс гычак кӱтӱчылан коштынам. 1951 ийыште Йошкар Памаш школым пытаренам. 1961–65 ийлаште Ежово техникумышто агрономлан тунемым. «Толмань», «Заречный» колхозлаште экономист, агроном, газослесарь, управляющийлан, директорын алмаштышыжлан шогенам. Социальный пашаеҥ семынат тыршенам. 1969–71 ийлаште Житомирский ракет девизийын воинский частьыштыже старший инжер лийынам. 1994 ийыште эрге-шамычем дене фермер озанлыкым почынам.

- Лудшына-влак шке ешда нергенат палынешт дыр…

- Мый ешым 1972 ийыште погенам. Пелашем, Таныгина Галина Федоровна - Марий Элын сулло туныктышыжо. Володя, Женя, Владик - эргына-шамыч фермер озанлыкым вӱдат. Ӱдыр-шамыч: Алена туныктышо пашам шукта, Елена физматым пытарен, Москваште ужалыше фирмыште консультант-эксперт,  Лариса Нижний Новгородышто педиатрлан тунемеш. Вич уныкам куржталыт, кок шешкым илышнам сылнештарат. Ешыште кумытын 26 майыште шочынна. Кугурак эргым, кугырак ӱдыр уныкам ты кечынак шочыныт. Тиде пиал пӱрымаш ман, ӱшаныме шуэш.

Юмын ончылно мутым кучаш могай пӱрымаш савырыш?

– 1990 ийыште ачам ош тӱням кодыш. Кумалме пашам мыданем сугыньлыш. Мый нигунамат онаеҥ лиям манын шонен омыл. Пӱрымаш шыман гына ты корныш лукто. Николай Федорович Рыбаковын ойжо дене ты пашаш шогалынам. Василий Пектеев, Степан Милютин йодыныт.

1991 ий гыч Толмань да Немда кундемыште онаеҥ семын кумалтышым вӱденам. 1994 ийыште У Торъял районын, 1998 ий гыч Марий Элын Тӱҥ онаеҥжылан сайлышт. Ӱшаныме пашам шот ден ышташ тыршем.

Кузерак таче юмыйӱла ушем ила?

– Тӱҥалтышыште калыкым чумырымо пашам утларак шуктымо. ӧрдыж кундемласе марий кумалтыш йӱлам арален кодымаштат чот тыршыме. Чумбылат курык, Одо марий-влак дене Марий Вожайыште, Малмыжыште, Акпатыр чочойын мландыштыже, Кильмезыште кумалтыш йӱлам тӱҥал шогымо. Мордовийыште, Башкирийыште, Финляндийыште, Эстонийыште лийше кугу погынлаштат марий калык лӱм дене Юмын ончылно мутым кученам.

Таче «Марий кумалтыш» ушемна Российысе законлан келшышын регистрироватлалтын. У Торъял, Шернур, Советский, Йошкар-Ола, Кужеҥер, Морко, Оршанка районлаште онаеҥ-влак икшырымын пашам ыштат. Алмаштышемлан Вячеслав Мамаев тырша. Регион-влак кокласе кылым Альберт Рукавишников виктара, пайрем радамым Вячеслав Актуганов тӧрла, ото йодышым Герман Милютин эскера.  

Кугыжаныш кучем дене кылда могайрак?

– Кугыжаныш кучем дене кыл эре лийын: Владислав Зотин годымат, Вячеслав Кислицын годымат. Л.И.Маркелов дене кыл уло. Марий Элым вуйлатыше-влак онаеҥ-влакым аклат. Ме кажне кугу кумалтышыште нуныланат шулыкым, серлагышым да пиалым йодын шогена.  Леонид Игорьевич мемнан йӱланам акла, йодмына семын полышым пуаш эре ямде.

Палем, ончылгоч ойлаш огыда йӧрате. Но иктешлыме годым ончыкылык нерген пелештыде ок лий, шонем.

– Мый тыге шонем: калыкем ончылно порысем кугу. Йолташем-влаклан пуышаш шинчымаш авалтен кертдыме кумда аҥа гай. Ош Кугу Юмын пӱрымыж почеш Ош Сандалык Юмын ойжым калык коклашке шыҥдараш кӱлеш. Таче Галина Шкалина, Никандр Попов, Евгений Хлебников, Виктор Соловьев мыланем полшат. Марий йӱлам вияҥден шогышо шанчызе философна  шагалын улыт. Мый Юрий Калиевын Марий Эл гыч кайымыж нерген чаманем. ӧрдыж кундемласе, йот шымлызе-влак  мый денем пашам ыштынешт, но мый марий калыкын йӱла погыжым шке калыкем дене лончылынем.  

Календарь шотыштат раш шинчымашым, кечышот радамым калык дек намиен шуктыман. Тиде пашам калыкыш кӱкшырак ой денак лукмо шуэш. Пайрем йӱла радамат таче кече марте сайын шымлалтын огыл.

Марий калыкын отыжым одарланен волгалт шогышым ужнем. Тӱрлӧ тӱсан ир янлыкшат, укш помышлаште йомартлын вычымалыше куйыквусыжат тыште лийже. Саска пуш дене пеледыш вондержат пеледалт шогыжо. Вузгалын толшо изи мӱкшыжат шкаланже паша верым мужо.

Марий калыкын историйжым, вияҥ толмо корныжым, шнуй-шамыч: Кӱвар кугыза, Курык кугыза, Эр кече, Поро Лемдетӱр, Он-шамыч: Ушлен, Товлен, Чумбылат, Пашкан, Тӱканшур, Полтыш, Аказ, Мамич-Бердей, шнуй Акпатырын каласен кодымо сугыньытым калыклан ончыктен, каласен сеҥышаш улына. Тунам веле калыкна кӧ улмыжлан куанен илаш тӱҥалеш. Эртышым ончалаш гын, калыкна шот радамым, арт радамым кучымо шот дене ик эн ончылно, ик эн куатле улеш. Мемнан писе уш-акылнам, пашанам, поро койыш-шоктышнам ончен, моло тӱсан калыкат марий йӱланам аклаш, йылме куатнам пагалаш тӱҥалеш. Тыште улеш илышын тамже, сынже.

 

«Марий Эл», 27 ага 2008

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1