Любовь Абукаева:

Йылме –

айдемым айдемыш савырыше кугу вий.

Эртыше кечылаште Российысе Высший аттестационный комиссий Марий кугыжаныш университетысе руш йылме да общий языкознаний кафедрын доцентше Л.А. Абукаевалан «Филологий наука доктор» лӱмым пуымо нерген пунчалым луктын. Любовь Алексеевна шкеж нерген ойлаш йӧршеш ок йӧрате улмаш. Вашлийын мутланаш «Шочмо йылме нерген гына ойлаш тӱҥалына» манмекем гына келшыш.

Тудо 1969 ий 25 декабрьыште Пошкырт кундемысе Мишкан район Шаде Шогертен (Новоключево) ялеш шочын. Ачаже – Александров Алексей Александрович – совхозышто апшат, Уфаште – завод пашазе лийын. Аважат – Александрова Лидия Шамшиевна – пашазе лийын, кызыт пенсийыште.

Шаде Шогертен тӱҥалтыш школым тунем лекмеке, Нерге кыдалаш школышто кудымшо класс марте тунемын. 10 классым Уфа олаште ший медаль дене пытарымек, 1987 ийыште Пошкырт кугыжаныш университетын филологий факультетышкыже пурен, 1990 ийыште Марий кугыжаныш университетыш куснен. Тиде ийынак Вячеслав Абукаев дене ешым чумырен. 1992 ийыште, йошкар дипломым налмек, руш йылме да общий языкознаний кафедрыште преподаватель семын пашам ышташ тӱҥалын. Аспирантурышто тунем лекмеке, 1996 ийыште «Марий йылмыште шеледалтдыме структуран сложноподчиненный предложений-влакым радамлыме принцип да нунын историйышт» тема дене кандидатский диссертацийым арален.  2002-2004 ийлаште финн-угор йылме-влак кафедра пелен докторантурышто тунемын. 2005 ий декабрь тылзыште «Марий йылмыште экспрессивный синтаксический ойсавыртыш-влак» тема дене докторлык диссертацийым арален.

– Йылмызылан эн ондак тыгай йодышым пуымо шуэш: мо тыгае йылме?

– Мучашдыме тӱня, айдемым айдемыш савырыше кугу вий.

– Те марий йылмым шымлен, руш йылме кафедрыште тыршеда. Тыге йӧндымӧ огыл?

– Тиде оҥай йодышлан кужу вашмутым пуэм. Мый шкемым Эсыкий кугызан да Мачук куван (ачамын кочаж ден коваже) уныкаже семын шижам. Эсыкий кугыза Шаде Шогертен ялын картше лийын, тугеже, йылмылан уста еҥ. Мачук кува – карт вате, моткоч виян ӱдырамаш семын тудым тачат шарнат.  ™ялче кувавам калык йӱлам да мурым вӱрышкем шыҥдарен.. Шаде Шогертеныште тӱҥалтыш школышто да Нерге кыдалаш школышто марий йылмым тунемынам. Шогертен школышто туныктышемлан ӱмырем мучко тау мутым ойлаш тӱҥалам. Тиде – Саликай Альмакаевич Альмакаев, Кугу сарын ветеранже, БАССР-ын сулло туныктышыжо. Кудымшо классыште тунеммем годым ешна Уфа олаш куснен. Тыште руш йылме деке шӱмаҥдыше сай туныктышо Кутергина Татьяна  Михайловна дене вашлийынам. Тудо профессор Лев  Григорьевич Барагын студенткыже лийын.  Кумдан палыме профессор Пошкырт кугыжаныш университетыште туныктен, тушкак мыят тунемаш пуренам. Мый, руш отделенийыште тунемше студентка, марий йылме да фольклорым шымлаш шонымемым Л.Г.Бараглан ойленам да тудын темлымыж почеш Йошкар-Олаш толынам. Палемдем, студент жапыште ™пӧ оласе марий клубыш да университетын «Таусень» руш калык  ансамбльыш иканаште коштынам – йӧнан лийын, очыни, жапат ситен. Вара Марий кугыжаныш университетыш тунемаш  куснымекем (адакат руш отделенийыш), «Эрвел марий сӱан мурын поэтикыже» курсовой пашам возенам, а диплом пашамлан эрвел марий ойӧрӧм ойыренам. Вуйлатышем-влак Татьяна Аркадьевна Золотова да Силантий Сатеевич Сабитов лийыныт. Те паледа, иктыже руш фольклорым, весыже марий фольклорым шымлат. Адакат моткоч йӧнан. Тиде веле огыл. «Таусень» ансамбль руш сӱан йӱлам ончыктен гын, «Эрвел марий» ансамбль эрвел марий сӱаным шынден. Тамара ден Борис Дмитриевмыт сценарийым возаш йодыныт ыле, пелашем дене пырля тиде пашам шуктенна, тунам сцена гоч карт вате лияш да сӱаным тарватен-вӱдаш пиал логале. Теве тыгай йӧн лектын.  Дипломым налмекем, Георгий Николаевич Валитов, руш йылме да общий языкознаний кафедрым вуйлатыше, университетеш туныкташ кодаш  темлен, а шымлаш тӱҥалынам марий йылмым. Тачат тыгак. Йӧнан. Да эше ешарем. Студент-влаклан эре тыге ойлем: марийым руш орла ма, руш нерген марий удам ойла ма – мыланем ик семынак йӧндымӧ. Тендам пагалышт манын, эн ондак те щкем да весым пагалаш тунемшаш улыда. А вес калыкын культурыжым, чон поянлыкшым палыде, тудым пагален мошташ неле.

– Калык поэт С. Николаев «Йылман гын калык, ок лий тулык» манеш. Те йылмызе семын кузерак шонеда, таче шочмо йылмына тулык икшывыла ок иле?

– Очыни, ме шкежак шочмо йылмынам тулыкеш кодена. Эскеренда, очыни, кузе ме кутырена да, тыгайрак ойсавыртышым колын, шыргыжалына веле: «Железный лопата дене картопкам копаяш». Мо тиде? Йылмын ик формыжо. Шымлызе-влак тудым «пиджин» маныт. Терминже икмочоло локтыл вашталтыме  англичан мут гыч шочын – buisness руш йылмыш «дело» манын кусаралтеш, а кызыт гын кусарыдеат умылена – бизнес.

Этнос-влакын вашкылыштлан кӧра  ик йылме гыч мутвундо налалтеш, вес йылме гыч  грамматика. Тыге «у йылме» шочеш. Тыгай лийын Африкыште, Америкыште илыше калык-влакын йылмышт дене – утларакшым англичан, француз йылме дене лугалтмылан кӧра. Эсогыл тыгай йылме официальный статусым налын сеҥа. Мутлан, неомеланезийский йылме (Папуа – Новая Гвинея). Меат южгунам ала шонаш ӧрканена, ала шкенам пагалымым чареннна да тыгай «йылме» дене кутырена. Молан дыр рушла ойлымына годым марий мутым огына пурто, а мӧҥгешла – кажне ошкылышто. А вет йылмына мемнан, моло йылме семынак, поян, сылне. Сылнылыкше, вийже  да поянлыкше мутышто гына огыл, а ойсавыртышым чоҥымаштат. Лач тидын могырым шочмо йылмынам шымлаш тыршенам.

– Йылмыштына экспрессивный синтаксический савыртыш-влак могайрак улыт? Пример ден каласаш лиеш мо?

– Ме кутырымына годым икте-весыланна тыглай информацийым гына огына пу, чон шижмашнам (эмоций) почына, кутырымылан акым (оценка) пуэна. Мо оҥайже, тидым шукыж годым мут дене огыл, а вес йӧн дене шижтарена. Мутлан, те иктаж-кӧн ойжо дене келшеда гын «Келшем, тореш омыл» маныда. А таҥастарен ончыза «Мураш гын мураш», «Каена гын каена». Икымше ойсавыртыш тендан кумылдам почын пуаш полша, те сайын мураш ямде улмыдам ончыктеда, но мут дене тиде каласалтын огыл. Вес ойсавыртышыже тендан кӧнымыдам ончыкта, но кузерак те кӧнеда – ӧкымын  але уло чон дене – эше интонацийда палдара. Тыгай ойсавыртыш-влакын шкеныштын чоҥалтме, кучылталтме ойыртемышт (модельышт) уло, диссертацийыште 41 тыгай тӱҥ модельым шымлыме, нунын чылаже 248 вариантышт уло. Але вара тиде поянлык огыл?! Диссертацийын кокымшо ужашыже синтаксис уровеньыште кучылталтше тӱрлӧ сылнештарыме йӧнлан пӧлеклалтын. Мутат уке, чыла шымлымаш марий литература негызеш ышталтын.  С.Г.Чавайнын произведенийлаж гыч тӱҥалын, кызытсе возышо-влакын сылнымутышт  марте…

– Тендан шонымаште, кызыт марий литературышто йылме могырым кӧ утларак ойыртемалтеш?

– Пелашемым ом ойло, тиде сӧрал огыл. Йылмызе семын мый моткоч кӱкшын аклем Юрий Иванович Галютинын возымыжым. Туге савыралын мошта: кажне мутшын, ойсавыртышыжын ямжым веле огыл, «пушыжым», «тамжым»  шижат – марий «пуш», марий «там». Лиеш тыгай возышо. Мый южгунам студент-влаклан мыскара йӧре «мутым лудын але колыштын гына огыл, ӱпшыч ончыза, пурлын тамлыза» манам. Тыгак Геннадий Алексеевын, Михаил Кудряшовын возымышт гыч шуко материалым кучылтынам. Пашаштем кучылтмо источник чылаже 80 утла. Тау чылаштлан. Эшеат шуко да сылнын возышт.

– «Марий йылме. Тиде пашаште эре каргашат». Тыге лийын кодшо курымыштат, тачат огына лыплане.  

– Шкетанын мутшо тачысе кечылан мыняр-гынат  келшен толеш. Лач каргашыме мутшым мый гын ӱчашымаш мут дене вашталтем ыле – тиде икте. Весе: тыгай ӱчашымаш  ик-кок йодыш дене веле кылдалтын. Эн пӱсӧ йодыш, мутат уке, орфографий.  А тыгодымак шуко сай пашат ышталтеш.  Тыгай пашажым  пырля ушнен, ик ой дене ыштыме годым лектыш сайрак лиеш докан.

– Иктешлен, моло йылме наука дене таҥастарымаште (руш йылме дене, мутлан) таче шочмо йылмына мыняррак шымлалтын?

– Шкенан вий денат, йот элысе шымлызе-влакын полшымо денат паша шуко ышталтын, но йӧршын куралдыме аҥанат ятыр уло. Шонем, ончыкыжым иктешлыше шотан научный грамматикына лиеш. Мутлан, руш йылмым шымлыше-влак тыгай пашам кажне лу ийлан иктым луктын шогат. Родо-тукым йылмылам шымлыше-влакат ты шотышто мемнам ончылтат. Йылмынан сылнылыкшым да поянлыкшым ончыктышо шуко да тӱрлӧ мутер лийшаш. Адакшым у саман у шымлыме йӧным, у корным шочыкта. Тидым шотыш налын, самырак шымлызына-влак тыршаш тӱҥалыт манын ӱшанем. Ты шотышто марий отделенийыште тунемше студент-влаклан эре каҥашым пуаш тыршем. Мутер-влак дене пашам ыштыме годым «Эх, марий йылме дене тыгай мутер лияшет» манам да ешарем: «Тыгай пашам ончыкыжым те ыштышашак улыда. Теве, мутлан, могай таҥастарымаш, могай эпитет-влак марий калык мурышто, сылнымутан литературышто кучылталтыныт, чыла тидым поген иктешлаш, мутерым ямдылаш да шымлаш гын…» Тидын нерген шуко кутыраш лиеш да ышташ лиеш эшеат шукырак.

 – Шочмо йылмым пеҥгыдемдыме шотышто сылнымутан литература пеш кугу пайдам конда. Пелашда – сылнымут пашаеҥ. Тудо тендан шымлыме иктешлымашам кузерак акла?

– Аклыме шотышто шкеж деч йодман, а вот полшымо шотышто, ваш полшымо шотышто манаш тоштам, тыгеракын ойлем: ме пашанам икте-весылан аклаш пуэна, тичмашыжымак огына луд гын (поснак мыйын статьям але лекцием),   тӱҥ шонымашыжым  каҥашена. Пеҥгыдылык ден ӱшаным пелашем деч налын шогем. Да шкежат могай-гынат каҥашым пуыде ом код, тидын годым сайжым веле огыл, начар але удажымат палемдем. Тудат тыгак.  Таче кечын, творческий вашкылым шотыш налын, моткоч кугу таум ойлем мыйын кугезе ковам ден кочамын илыш корныштым волгалтарен ончыктымыжлан. «Ош кече йымалне» драмым мыняр гана онченам, тунар гана шортынам.

– Пошкырт марий-влак кугезе марий мландым чынак шнуй мланде семын ончат. Те ты ончалтышым тачат араледа?

– Изиэм годымак, мо шарнем, авам мончаш пуртымыж годым «Таза-эсен, уш-акылан, рыскалан лияш, Йошкар-Олаш окаш каяш» манын чоклен да выльык (выньык) дене лупшен. Тугеже, мыланем Йошкар-Олаште тунеммаш таза, пиалан, уш-акылан лиймаш дене тӧр шоген. Варажым, школыш коштмо годым, букварьыште улшо Шкетан лӱмеш театрын полатшым ужмеке, тиде сӱрет деке шуко гана пӧртылынам, тудо мыланем шке шотан юмоҥа лийын, очыни. Пошкырт кугыжаныш университетыште тунеммем годым профессор Лев Григорьевич Бараг мыйым марий мурым шымлаш кумылаҥден да МарНИИ-ш командировкыш миен толаш темлен. Марий йылмым, литературым, историйым шымлыше учреждений адакат мыланем кугу храмла лийын, а кумдан палыме шымлызе-влакын пашаштым, поснак Валериан Михайлович Васильевыным,  кидыш налмем годым шерге деч шерге настам кучымемла чучын. Тыгай кумылым тачат чоныштем кучаш тыршем.

Но илен-толын шочмо мланде тыгаяк кумылым шочыкта. Шаде Шогертен ялыште Авыкай (изиэм годым тушко мӧр погаш коштынам) курык уло, ту курыкышто кумалтыш (ото) верланен. Очыни, кугезе кочам тыште кумалмашым эртарен. Тудым репрессий жапыште поген наҥгаеныт, отым руыктеныт. Но тиде сомылым ӱдырамаш-влак ыштеныт (очыни, нунын коклаште кугезе кувавамат лийын, мо чонжо дене тӱсен гын тунам тудо?!), вет пӧръеҥ – тукымын негызше. Тиде курыкыш кӱзен, тӱням йыр ончалме эре шуэш.     

– Умбакыже мом шымлынеда? Могай йылме аҥам савыралнеда?

– Кызыт изишак «шеҥгек» кайынем. 1991 ийыште чумырен лукмо «Муралтена мо вара?» эрвел марий калык муро сборникым лаштыклем, радамлем, шымлем, тушко ешартышым пуртем. Такшым, тиде пашам нигунам коден омыл, манаш лиеш. Калык муро – шымлен пытараш лийдыме. Ожсо марий кеч-могай сомылжымат, йӱлажымат муро гоч ончыктен. Тыгодым моткоч тыглай сӱретат сылнын сӱретлалтын. Чаманен каласаш логалеш, кызыт тыгай муро ок шоч:

Куржылденат пура, куржын лектеш

Ош кӧгӧрчен шыдаҥ соратыш.

Шкет гына йодын юмо огеш пу –

Айста погынен йодына юмо деч.

 Але теве эрвел марий сӱаным тыгай муро дене мучашленна ыле:

Йолташ-в(ы)лак, чумыргыза –

Чодырам пырля лектына.

Чодырам пырля лектына да

Ӱмыреш пырля илена.

«Чодырам пырля лектына» манмыже неле-йӧсым сеҥена манме дене иктак манын умылтараш ок кӱл, шонем.

– Эре паша, паша. Кузе те канеда?

– Эре паша дене огыл, снеге кочкашат жап уло. Снеге шотышто тыгай притча уло. Ик айдемым кок лев поктен. Поктен шушашышт годым айдеме  курык нерыш куржын толеш да «ынде тӧрштем» шоналта, но  курык вуй гыч кечалтше пеҥгыде лианам ужешат, эркын гына волаш тӱҥалеш. Ик левше курык вуеш кодеш, весыже ӱлыкӧ вола. Да ситыдымыжлан изи  гына коля лианам пураш пижеш. Ты жапыште айдеме снегым ужылда, тудыжо тугай чот моторын кӱын… Тыге айдеме илышыштыже эн тамле снегым кочкын.

А каныме шотышто – ик паша дене весым вашталтет гын, сай канымаш лиеш. Мутлан, лекцийым возет-возет, вара лудаш шинчат; лекцийым лудат-лудат, вара статьям возет… А снегым «Пиштер» сад-пакчаштына поген кочкам.

- Пагалыме Любовь Алексеевна! «Марий Эл» газетнан лудшыжо-влак лӱм дене ме тендам кӱкшӧ сеҥымашда дене шокшын саламлена да ончыкыжымат тыгаяк чолга, йомартле кумылан кодаш сугыньлена.

17 пургыж 2007

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1