Уш да Пиал

Уш да Пиал

 

Икана корнышто Уш да Пиал вашлийыныт.

– Ӧрдыш лий, корным пу! – Кычкыралын Пиал.

Уш ты жапыште пеш куатлыжак лийын огыл улмаш: кушто да кӧлан корным пуыман - пален огыл. Садланак ӱскыртланен вашештен:

– Молан мый тыйым ончыко колтышаш улам? Тый мый дечем нимо денат от ойыртемалт!

Пиал тыгай мут деч вара ӧрын шоген огыл.

– Мемнан кокла гыч кугунрак аклалтеш тудо, кӧ утларак кертеш, – ӱчашен  Пиал. – Теве ончал, тушто кресаньык эрге нурым куралеш. Тудын чонышкыжо шыҥаш тӧчен ончы-ян. Тунам ончалына, мо лиеш. Изи эргылан тый денет сайрак лиеш гын,  ончыкыжым кеч-кушто вашлийына гынат, мый тыланет эре корным пуаш тӱҥалам.

Тыгак кутырен келшеныт. Уш писын рвезын вуйышкыжо шыҥен, кресаньык эрге тунамак илыш нерген шонкалаш тӱҥалын.  

– Молан мый илышемын пытартыш кечыж марте шога почеш коштшаш улам? – шонен тудо.- А мо лиеш, мый ӧрдыж кундемыш каен, тушто вес илыш йӧным кычал ончем гын? Ала тунам мый пиалым писынрак да куштылгынрак муам?!

Тыге рвезе нур куралмым чарнен, мӧҥгыжӧ пӧртылын да ачажлан ойлен:

– Кресаньык илыш мыйын чонемлан ок келше, лучо садыште пашам ышташ каем!

Ачаже ончыч сырен пелештен:

–- Шергакан Ганс! Эргым! Тыйын, очыни, ушет каен?

Но лыпланымеке иктешлен:

– Шке палет, мом ышташ. Но пале: кает гын, уло озанлык изатлан кусна.

Тыге мемнан Ганс ачажын поянлыкше деч посна кодын. Но тиде рвезым йӧршеш ойгандарен огыл. Шӱлык деч посна тудо родыж-влак дене чеверласен да корольын садым ончышыжын полышкалышыжлан шогалын. Чыным ойлаш гын, сад мастар ушан эргым шукыжланак туныктен кертын огыл, рвезе чылажымат шке ушыж дене тунемын. Тыге мастар еҥ деч ойым йодмым чарнен да садым шке семын тӧрлен шынден. Сад оза тыгай койышлан шыдешкен, но самырык еҥын ыштыме пайдалыкшым ужын, сырымым чарнен да йӧршеш лыпланен.

– Тый, ужамат, чынже денак мый дечем ушан улат, – каласен мастар да рвезылан садыште оза семынак шогылташ чыла йӧным ыштен.

Кӱчык жапыште рвезе сылне садым куштен. Пушеҥге ӱмылыштӧ эсогыл кугыжа пелашыже да ӱдыржӧ дене пырля уло кумылын каналтен коштын. Кугыжан ик ӱдыржӧ гына лийын. Да тугай мотор!.. Икте гына чылаштым ойгандарен: ӱдыр латкок ияш улмыж годым кутырымым чарнен. Тылеч вара нигӧ ӱдыр деч ик мутымат колын огыл. Тиде кугыжа-ачам моткоч чот ойгандарен. Садланак тудо увертарен: кӧ ӱдырым кутырыктен кертеш, ончыкыжым пелашыже лиеш. Пӱрымашым терген ончаш пеш шуко князь ден король эрге-шамычым чумыргеныт. Нуно черет дене кугыжан полатыш толыныт – но нигӧ ӱдырым кутырыктен сеҥен огыл. Пиалым муде мӧҥгышкышт пӧртылыныт.

– А молан мыланем тӧчен ончаш огыл? – шоналтен Ганс. – Ала трук шотлан толеш да мый кугыжа ӱдыр деч шке йодышемлан вашмутым колам.

Лӱддымӧ рвезе кугыжа деке толын. Каҥаш еҥ-влак дене пырля кугыжа рвезым ӱдырын пӧлемышкыже пуртен.  Тыште эше тидым каласыде ок лий: кугыжа ӱдырын мотор Пийже улмаш. Ӱдыр тудым йӧратен, ты йолташыже тудым мут деч посна умыленыс. Тыге Ганс ӱдырын пӧлемыш пуренат, ӱдырым пуйто ужын огыл, вигак Пий деке савырнен:

– Поро Пием, мый колынам, тый пеш ушан Пий улат. Садлан тый дечет ик кугу пашаште ойым йоднем. Икана мастар школышто тунемше кум чолга рвезе-влак, мый дечем посна  ургызо да чоҥышо, чодыра дене ошкылыныт. Нунылан кожла покшелне малаш пернен. Пире деч аралалташ манын, ме кугу тулотым ылыжтенна да черет дене оролаш кутырен келшенна. Эн ончыч тулым щекланаш да малыше-влакым оролаш чоҥышылан пернен. Жапым шижаш огыл манын, тудо пу комылям налын да курчакым пӱчкеден лукташ пижын. Пашажым мучашлымеке, тудо ургызым помыжалтарен. Тудыжо йодын: мо тудын кидыштыже? «Мыланем шӱлык ыле, сандене ты ӱдырым ышташ шонен пыштышым. Тыят оролышыла кумыл волымым шижат гын, ты модыш курчаклан тувырым урго!» – вашештен чоҥышо. Ургызо име ден шӱртым, куэмым луктын, пӱчкеден да ургаш пижын. Пашажым мучашлымеке, мастар курчакым чиктен да мыйым оролаш кычкыралын. Мыят, шинчам туржын, ӧрын ты курчакын кушеч лекмыж нерген йодынам. «Да тиде тыглай курчак, – лийын вашмут. – Шкем куандараш манын, чоҥышо пу комыля гыч пӱчкеден луктын, а мый тудым чиктенам. Чонетлан йокрок лиеш гын, пашалан пижын кертат: курчакым кутыраш туныкто!» Тый от ӱшане, но мый товатлем! – эше волгыжаш тӱҥалме деч ончычак мый кутыраш туныктен шуктенам. А эрдене, йолташем-влакын помыжалтмеке, кажныже ты ӧрыктарыше курчакым «мыйын» манын, тавалаш тӱҥалынна. Чоҥышо ӱшандарен: «Мый тудым ыштенам!» Ургызо уэш-пачаш ойлен: «Мый тудым чиктенам!» Мыят ты курчак деч посна ынем код ыле. Тугеже, Изи Пий, каласе: кӧ дене ты курчак кодшаш?

Кугыжа ӱдырын йӧратыме йолташыже нимом ойлен огыл, вучыдымын тудо шке вашештен:

– Тый дечет моло кӧ тудым налеш? Шумен тӧрлатыме пу комыляште чон уке гын, акше кугуак огыл. Озаже ок кутыро гын, тувыржо молан кӱлеш? Тый гына ӱдырлан аклаш лийдыме пӧлекым ыштенат: чоным пуэнат, садланак тудо тыйын!

– Ну мо, тый шке пӱрымашетым шке ойыренат, – каласен Ганс ӱдырлан. – Мыят тыланет йылме куатым пуэнам, тугеже у илышлан йӧным почынам. Тый чынак мыйын улат!

Но ты мутланымашым ик каҥашъеҥ кӱрлаш тоштын.

– Кугыжа ӱдыржылан йылме куатым пуэн кертметлан шергакан пӧлекым кучыкта. – каласен тудо. - Марлан налаш тудым итат шоно, тыйын тукымет кумдан пагалыме огыл.

А кугыжа ешарен:

– Да, тиде чын, тый ӱлыл калык кокла гыч лекше улат, ӱдырем олмеш тылат оксам пуэм.

Но рвезын нимогай окса нергенат колмыжо шуын огыл:

– Кугыжа ӱдыржым кутырыктен кертше еҥлан алмаш пӧлек нерген увертарен огыл. Тудын мутшо – чылалан тӧртык. Кугыжа тӧртыкым калыклан пагалыктынеже гын, эн ончычак шке тудым эскерышаш да мемнам Юмо ончылно сугыньлышаш.

– Орол-влак, кучыза тудым! – кычкыралын тунам каҥашъеҥ. – Ты намысдыме рвезе кугыжан порысшо нерген ойлыштеш! Тыгай игылтмашым чытыман огыл, тудым пуштман. Пагалыме кугыжа, ме тудын вуйжым руалына!

Ты ой дене кугыжа келшен:

– Да-да, осал еҥым пытарыман!

Пиалдымым писын гына руалтен кученыт да чон налме верыш наҥгаеныт. Тыге чылажат пеш шӱлыкын мучашлалтеш ыле, но чон налме верыште рвезым Пиал вучен. Пиал йыштак Ушлан пелештен:

– Ончал-ян, мом тый ыштылынат. Тыйын верч сай айдеме вуйжым йомдара. Эше вараш кодмо огыл, пу мылам верым!

О ӧрмаш! – Пиал Гансым авалтен веле шуктен, тунамак чон налше еҥын кӱш нӧлталме кердыже тодылалтын, пуйто ала-кӧ пелыгыч туген. Вес кердым конден шуктымешке, кугыжан полатше гыч уверзе-имнешке толын. Пучым пуалтыше весела семым шоктен, ош тистым лупшен, а шеҥгечынже мемнан талешкыланна поян сӧрастарыме лажинга лӱҥгалтен кочыртатен.

Чылажат тыге лийын улмаш. Кугыжа ӱдыр ачажлан титак пашажым умылаш полшен да мутым кучышо рвезын чын улмыж нерген ӱшандарен кертын. Рвезын нужна еҥ гыч лекмыжым шотыш налын, ӱдыр дворян лӱмым пуаш темлен.

– Тек тыге лиеш! Тек мемнан сад пашаеҥна князь лиеш!- келшен король.

Тунамак качым налаш лажинган имнешкым колтеныт. Рвезе олмеш уда шонымашым шыҥдарыше каҥашъеҥын вуйжым руалыныт. Жап шукат эртен огыл, сӱан лийын. Самырык мужырын черке гыч пӧртылмыж годым ту корно денак Уш ошкылын. Ваштареш Пиалын толмыжым ужылалтенат, кыралтше пийла вуйжым кумык сакен, ӧрдыжкӧ кораҥын. Ойлат, тылеч вара Уш, Пиалым умбачынак ужеш: вуйым савал, корным пуа да ончыко колта. 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1