Туштан йомак

Туштан йомак

 

Пеш шукерте ожно иленыт улмаш король ден ватыже. Лийын нунын ик эргышт. Изи принц ушан да шыма икшыве кушкын. Ача-ава эргыштым ончен, куанен йӧратеныт. Нуно ончыкыжым шке эргыштым  эл вуйлатыше семын ужыныт. Но неле жап толын ты ешлан. Пошкудо эл вуйлатыше ты мландышке сар дене толын да король ден ватыжым пленыш налын наҥгаен. Сар пуламырыште изи король нерген нигӧат шарналтен огыл. Тудо ятыр жап ола ден яллаште йомын коштын. Тыге тудо ик йочадыме ешышке логалын. Поро еҥ-влак ушан да мотор икшывым нужна суртышкышт илаш пуртеныт, тудын кӧ улмыжым,  пален налаш ушешыштат возын огыл. Тыге оза-влаклан король эрге ашнаш пуртымо эрге семын кодеш,  да ончыкылыклан ӱшаным шочыктышо, кумылым нӧлтышӧ айдеме лиеш. Рвезе  кӧ улмыж нерген чыным нигӧлан ок ойло да чон кӧргыштыжӧ иктаж-кунам ача-авам утарыме нерген шонымашым шылта.

Идалык-влак эртеныт. Король эрге мотор качымарийыш савырна. Кушмо семын тудо утыр да утыр  шке ача-аважым утарыме нерген шонен. Сандене икана ашнаш налше ача-ава деч, пиалым кычалын, ош тӱням ончал савырнаш манын, корныш колташ йодеш. Поро оза-влак ойганен, ты йодмаш дене келшат да уло чон дене,  корныш тарваныше рвезылан порым сугыньлен, изирак окса поянлыкыштым кучыктат.

Самырык принц, мом ыштышашым, ача-аважым кушто кычалшашым йӧршеш пален  огыл гынат, корныш лектын. Кушко кайышашым палыде, чон йӱкшым колыштын тудо ончык ошкылын. Шапаш оксажымат кучылт пытарен, вургемжат тоштемын. А ик кастене тудо курыкыш кӱзен шуынат, курык йымалсе тӧр верыште олам ужын. Ола йӧршеш воктенак лийын: пайрем сынан илем тул дене волгалтын да йырваш куан муро сем йоҥген.

«Тыште, очыни, кугыжанышын рӱдӧ илемже, а калык пайремым пайремла, - шоналтен рвезе. – Эрла эрдене мый тушко волем».

Рвезе, малаш верым кычалын, йыр ончалеш, тыгодым курык тайылыште верланыше пӧртым ужеш. Король эрге омсам тӱкалта, илалше ӱдырамаш тӱкылтышым нӧлталеш. Озавате рвезым порын вашлийын, мо уло кочкышым темлен, малаш вакшым шарен, а рвезын ола нерген йодмыжлан кумылын вашештен:

– Курык йымалне кугыжанышын рӱдӧ олаже, тыште пеш тале корольна кугыжаныш тронышто шинча. Пошкудо элым руалтымыж деч вара мемнан элна каласен моштыдымын тӱзланен.

Тидым колын, рвезе тургыжланен колтен, озаватын мутшо коклаш пурен йодын:

– Акай, а сеҥалтше корольжо ила мо?

– Ила, - ӱшандарен ӱдырамаш. – Пелашыж дене пырля, тазак улыт. Нунын илышышт тунар удажак огыл. Лачак икте гына нунын чоныштым ойгандара: эргыштым йомдареныт. А мемнан кугыжанан марлан кайышаш ик парня гай ӱдыржӧ уло. Таче шӱдӧ дене каче-влак олашке толыныт. Ты пайремлан ямдылалтыт, эрла полатыштышт качымарийын лӱмжым увертараш тӱҥалыт.

Рвезе адак озаватым йодеш:

– А ӱдыржын пелашыже лийшашлык качыжым палат мо?

– Уке, шергаканем, – вашештен ӱдырамаш. – Тыште чылажымат чоян ыштыме: качымарийлан, ончыкылык корольлан, кугыжа ӱдырын кум туштыжым палыман. Тунам гына рвезе ӱдырын чонжым савырен кертеш.

– Туге гын мыят пиалемым терген ончем! – кычкырал колта рвезе. А ӱдырамаш тунамак шижтарен шукта:

– Ит вашке!  Вет кум туштым пален от керт гын, йӧршын вуетым йомдарет!

Ты мутат рвезым огеш чактаре, садлан озаватат пеш ӧрын колта. А рвезе шонымашыже утыр да утыр ӱдыр верч пиалым терген ончаш ямде улмо кумыл дене лойгын.

Эрдене эр король эрге помыжалтын, омыдымо йӱдлан кӧра чурыйышкыже ош тӱс возын, утыр тургыжланымыже шижалтын. Поро озавате тудын вургемжым мушкын эрыктен, ынде тудо тунар тоштынак койын огыл. Ӱдырамаш унам тамле шӱр дене сийлен. Ужатышыжла ала воштылын, ала чыным туштен - кӧ пала – но тыге пелештен:

– Колышт, рвезе,  корольын веҥыже лийынак шуат гын, куанымет годым тачысе нужна ӱдырамашым шарналте!..

Тыге рвезе олаш толын пура, кугыжан полатыште шкеж нерген король ӱдырын чонжым савыраш шонышо каче семын увертара. Кугыжан еҥже-влак тудым ӱлыкшын аклен ончалыныт, качымарий-влак – мыскылен пелештеныт. Но эркын-эркын нуно чыланат вуйым сакеныт, веет дырын туштыжым иктыштат пален кертын огытыл.

Мемнан талешкылан черет шумеке, король ӱдыр тудым вуй гыч йол марте ончалынат, шыдын пелештен:

– Мо тыланет кӱлеш? Вигак коеш: тый лӱдшӧ рвезе улат!

Тыгодым рвезе ӧрын шоген огыл: тыматлын да чолганде вашештен:

– Шергакан пагалымем! Мый колынам: тыланда кӧ улмем тӱҥ огыл, те пӱсӧ ушым утларак акледа. Мый тыгай модыш радамым сайын палем. Тыгак вуемым йомдарен кертме нергенат шарнем!

Тунам корольын ӱдыржӧ тыматлын пелештен:

– Пӱрымашет шке кидыштет. Тугеже колыштса мыйын туштем:

Мый – мландын шӱлыш ден озаже,

Мылам кӱтӱчӧ ден король-влак куанат.

Улам пеленда кажне кечын – ал унаже,

Мый калыклан кӱлам керек-кунам.

Лӱддымӧ рвезе, шуко шоныде, куанен вашештен:

– Да тиде кече лиеш. Акрет годсек кече мемнам ончен, волгыдым да шокшым колта, каваште алын койын шыргыжеш. А вашеш нимом ок йод, нимом ок вучо!

Король ӱдыр вожылалын йошкарген да вашештен:

– Ну мо, чын. Ынде кокымшо тушто:

 Тый палет: могай пушеҥге юзо:

Укш, лышташ – шотлалтын чылажат?..

Ӱмыретын кӱчыкшым-кужужым

Ты пушеҥгыште шотлен муат!

 

Рвезе адак вашмут дене ыш вучыкто:

– Тыгай пушеҥгым мый сайын палем. Тиде идалык, тудо тылзе,  арня, кече да шагат гыч шога. Кажне эртыше идалык ӱмырнам кӱчыкемда, ме ийготын нелыж дене пӱгыргена, шоҥгемына да колена.

Ты вашмутым колын король ӱдыр лӱдынат колтен. Тудлан адак чын вашмут нерген увертараш гына кодыныс. Туге гынат, тургыжланымым сеҥен, тудо кумшо туштым туштен:

– Тӱняште уло тыгаят ава,

Чыла чонаным тудо шып сийла.

Ӧрмаш гына, чыланнамат вара

Шке помышыш поген опта!

– О, тиде мланде! – вигак кычкырал колтен рвезе. Тудо миллион дене чонаным пукша-йӱкта, а вара, колымекына, чыланнамат шке помышышкыжо поген опта!

Тыге мемнан ушан эргына шып лиеш да ӧрдыж кораҥ шогалеш. Кугешнаш йӧратыше кугыжа ӱдыр теве-теве ушыжым йомдара. Кугыжан еҥже-влакат рвезым шӱтышашла ончалыт. А самырык ӱдыр-рвезын кидыштым кучышо король увертарен:

– Ты жап гыч те ӱдыр ден каче улыда, Юмо тендам аралыже!

Чумыргышо калык эркын-эркын шаланен, а король эргынам лӱмын ойырымо полатыш ужатеныт. Тушто тудым кеч-могай кумылжым шукташ ямде улшо тарзе-влак вашлийыныт. Мемнан тале эргылан шкетын лияш утларак келшен, нимогай йӧнлык денат пайдаланен огыл. Таҥже денат шуэн вашлийын, лачак король ачан унала ӱжмыж годым гына шке чон пиалжым ужын.

Адакшым сӱан кече лишемме семын, ӱдыръеҥ утыр шӱлыкаҥын. Рвезе ты шӱлыкын амалжымат умылен: шкан кӱкшӧ акым палше ӱдырлан тыглай калык гыч лекше рвезын пелашыже лияш йӧндымын чучеш.

Сӱан марте кандаш кече кодмеке, каче ӱдырлан каласен:

– Кугыжаӱдыр, тый пеш чот ойгырет. Мый улыжат кум туштым пален тыйын кидетым кученам. А тыланет мый сӱан кече марте лач ик туштылан вашмутым пуаш йодам. Тунам тый марлан лекдеат кертат. Колышт мыйым:

Мотор элна гыч кугыжам поктеныт,

Шке калык да пиалже деч торен;

Мыняр идалык орланен воктекышт

Толам мый. Кӧ улам – ойлет?

Мотор ӱдырын чонжо пурыш, марлан лекме деч утлен, ачажын кылдыме кылдышым руден кертам ман, шоналтыш. Но тидым ышташ куштылгыжак огыл: каргыме туштым туштылаш пеш неле улмаш! Кум кече ӱдыр тарзыже-влаклан ӱшанен, визымше кечын мудреч-шамыч деч полышым йодын, но нунат полшен кертын огыл. Арня эртен, тунам ӱдыр рвезе пелен илыше тарзе-влак деч полышым йодын: ала нуно иктаж-мом колыныт, палат?.. Но нунат нимом пален огытыл да увертареныт: нунын тӧрашт  пеш тыматле, ок мутлане, нимогай полышымат ок йод. Лачак рвезын тувыржым мушшо да вӱдым пуышо тарзе гына икана тудын тыге пелештымыжым колын шуктен: «О нужна король, эл деч посна кугыжа, кугешныше ӱдыр тыйым йӧратен ок керт гын, молан кӧра тый тынар орланенат? Тыйын ачат ден ават еҥ кидыште шке мырыштым эртарат…»

Тиде увер ӱдырын ушыжым вигак волгалтарен да чонжым ырыктен. Тудо йӱдым маленат кертын огыл, шке чын шижмашыжлан ӱшанен орланен.

Тыге кандашымше суткан эр кечыже мланде ӱмбаке нӧлтын. Ӱдыр вашмутым пуышаш. Качын койылалтымыжым вучен шуктымек, корольын ӱдыржӧ тудын ваштареш лектын да пелештен:

– Поро лий, эше ик гана туштетым тушто!

Тунам мемнан талешкына тургыжланыше чонжо дене, пиалан мучашлан ӱшанен, угыч туштым туштен. Мучаш марте каласенат шуктен огыл, кугыжа ӱдыр тудым ӧндалын да шинчавӱд йӧре кычкыралын:

– Мый умыленам: тый поктылмо корольын эргыже улат! Тиде тый мыйын принцем улат. Тый угыч шканет да элетлан ешетым муынат. Пале: мемнан кокласе кылым  мый кӱрлын ом керт. Тидым ышташ кумылемат уке. Мый мый пеш кӱкшын тыйын ушетым да шотан улметым аклем. Тылеч вара мый тыйын улам!

Принц шижынат шуктен огыл - омса почылтынат, ачаж ден аважым вӱден пуртен. Нуно корольын ешыштыже ты марте эрык деч посна иленыт гынат, калык пагалыме еҥ лийыныт. Мутланымылан, куанлан мучаш лийын огыл, кугу пайрем семын кок кугыжа еш тыныс илыш радамыш вончымыштым пайремлен, самырык-влакын пиалыштлан йывыртен.

Самырык мужыр эн ончычак ола деч мӱндырнӧ огыл,  курык тайылыште, илыше поро ӱдырамаш деке унала миеныт. А икымше гана мӱндыр корнышко тарванаш принцым ашнаш налше ача-ава нерген поро шарнымаш тарватен.    





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1