Тӱняште мо эн мотор, эн куатле, эн поян?

Тӱняште мо эн мотор, эн куатле, эн поян?

 

Ала-кунам пеш ожно ик ялыште иленыт улмаш кок кресаньык – поян да нужна. Нуно шке коклаштышт тунар ужмышудымын онченыт – чыташат ок лий. Эсогыл оласе судышто верысе черке але кочмывер деч чӱчкыдынрак вашлийыныт. Судитлыше еҥлан ты ӱскырт койыш  шержым теменат, тыгай пунчалым луктын:

– Мемнан закон почеш чыла кутырен келшыдымаш, ужмышудымаш шымше ийлан пытышаш. Тыгай шот-радам тыландат шотлан толеш! Эрла тендан кокла гыч кудыжо, тӱняште мо эн мотор, эн виян, эн поян? йодышлан вашешта, тудо сеҥа!

Тыге ушан айдеме каласен, а ӱчашен-каргашыше-влак тунамак капка ончыко логалыныт. 

Ушан судьян пунчалже почеш ончыкшым нуно каргашыде, тыматлын  илышаш улыт улмаш. Но кажныже мӧҥгыжӧ шке корныж дене пӧртылын да келге шонымашым шылтыше тушто нерген вуйым пудыратылын. Поян кресаньыкше оралте капкам пурен веле, вуйыштыжо вучыдымын вашмут шочын: «Эн мотор - мыйын ватем, эн куатле – мыйын ӱшкыжем, эн поян – тиде мый улам!»

Нужна еҥ тынар волгыдо ушан лийын огыл, шотан вашмут вуйышкыжо толын огыл. Мутлан, судья «тӱняште кӧ эн вийдыме, эн нужна, эн ораде?» ман йодеш ыле гын, тудо вигак ончык лектын вашешта ыле: «О, пагалымем, азапешем, тиде мый улам!» Пеш чот шӱлыкан да нойышо нужна еҥ мӧҥгышкыжӧ пӧртылын, пуйто судын пунчалже тудын ваштареш виктаралтын. Но кресаньыкын сылне чолга ӱдыржӧ ачажым лыпландарен да йӱд мучко ты туштылан вашмутым муаш сӧрен.

Эрдене ӱдыр ачажлан увертарен: судьям омешыже ужын, тудо чын вашмутым ойыраш полшен.

– Очыни, эн мотор тӱняште – тиде мыланна шошо пӱртӱс; эн куатле – мланде-ава: тудо шке ӱмбалныже чыла нумалеш, чыла чонаным шочыкта; а эн поян – тиде шыже, тудын емыж ден саскаже шотлен пытарыдыме.

– Мыйже нимом путаен-луген колташ огыл – тунам вара ме сеҥена ыле! – вудыматен нужна айдеме, тоям, терке упшым налын, олашке вашкен.

Тошто тушман-влак угыч вашлийыныт. Суд полатыш пуртеныт веле, поян еҥ ончык лектынат, увертарен:

– Тӱняште мыйын ватем деч мотор, ӱшкыжем деч виян, мый дечем поян нимо да нигӧ уке! Колыда, пагалымем-влак, мый сеҥенам!

Тӧртыкым пагалыше судьялан яра моктанымаш йылтак келшен огыл, садлан кокымшо кресаньыклан мутым пуэн:

– Мый шонем, - вашештен тудо, – эн мотор – шошо, эн куатле – мланде, а эн поян тӱняште – шыже!

Тӧртык эскерымым шуктышо еҥ тыгай вашмутым куанен да ӧрын колыштын. Вет тудо чонжо дене шукертак нужна айдеме могырышто лийын. Йолташ семын тупшым вӱчкалтен каласен:

– Тый чын вашештенат – ӱчашымаште сеҥенат! А ваштарешлыше тосет тыйын чыла роскотетым петырышаш да тылеч вара тумам лукшаш огыл. Кайыза, тыныс кумыл дене мӧҥгышкыда пӧртылза!

Тӧртык ончылно мутым кучышо-влак коктынат омса деке лупшалтыныт: иктыже йӧндымылыкым шижын, весыже куанен шыргыжын. Ты годым нужна кресаньыкым судья шогалтен да йодын:

– Шергаканем, кӧ тыланет тыгай вашмутым муаш полшен?

Ару ар дене илыше кресаньык чыным каласен:

– Ай, пагалыме судья, молан шылташ: мыланем ӱдырем тыгай ойым пуэн.

Тунам тӧртыкым эскерыше ушан пӧръеҥ ӱдыръеҥым мокталтен да пелештен:

– Мый шукертак ушан ӱдырамашым марлан налаш шонем. Тыйын ӱдырет тынарак мотор да поро гын, мый тудым ойырен налам ыле.

– Чонжо тудын поро, – ӱшандарен тудым кресаньык. – А моторлык, келшыме шотышто –  Тыланда шонаш. Айста мыйын пеленем, але ӱдыремым тышке ӱжын кондаш?

Судьян кумылжо тыматле лийын, садлан мыскарам ыштен:

– Мый тыглай гына лектын каен ом керт, мыланем судьян креслыштыже шинчыман – уке гын, писын тышке шинчаш кумылан еҥ лектеш. Тек самырык ӱдыр олашке шке толеш, но ты годым корнышто ик шудо пырчымат, ик шурно парчамат ынже логал, ик волык ӱмбакат, ик лажингашкат ынже шич!

Тыгай ой кресаньыкым уло кертмын мӧҥгыжӧ вашкыктен. Тургыжланыше да пӱжалт пытыше суртышко толын пурен. Ӱдыржӧ азапланен: але вара йоҥылыш вашмутым пуэн?

– Уке-уке, чыла чын ойленат! – куанен вашештен ачаже. – Ӱчашымаште тӧртыкъеҥ мемнам арален налын, но тудо тыйым марлан налнеже. Тыйже гына тудын дек кайыме корнышто ик шудо пырчымат, ик шурно парчамат логалшаш отыл, ик волык ӱмбакат, ик лажингашкат ит шич!

– О, тиде пеш сай! – шыргыжалын ушан ӱдыр. – Тугеже тый шке тупешет мыйым шынден наҥгает!

Ӱдыр ден ача кутырен келшыме семынак ыштеныт. Корнысо сӱрет калыкым я чаманыктен, я воштылыктен, но ӱдыр ден ачаже нигунарат ӧрын огытыл. Весела ешын олашке миен шумек, ӱдыр судьялан моткоч келшен. Тунамак тудым «пелашем» манын. Качымарий иктым гына оръеҥ деч йодын: ончыкыжм тудын тергыме еҥ-влаклан нимогай ойым пуаш огыл.

Самырык-влакын илышыштым нимоат шӱлыкаҥден огыл. Калыкыште гына тӧртык тӧраватын ушан улмыж нерген увер утыр шарлен. Еҥ-влак паленыт: тудо эн неле да лугалт пытыше тумам пелашыжлан рончаш полша. Тыге икана ончычсо поян кресаньыкна угыч суд ончыко шогалын. Нигуш пураш ӧрмыж дене тудо ончычсо тушманжын ӱдыржӧ деч ойым йодаш тоштын. Ӱдырамаш поро ойым чаманен огыл, шкем кузе кучымо нерген умылтарен пуэн.

Тыге поян кресаньык ӱчашымаште чыныш лектын. Судья вигак шижын: тиде орадым ала-кӧ туныктен колтен. А орадыже полшышо еҥын лӱмжым шылташ шоненат огыл, утым ойлышташ огыл йодыныт гынат, вигак поро ӱдырамашын лӱмжым ужален. Мут колыштдымылан сырен, тӧртыкъеҥ пелашыжлан суртым коден каяш шӱден.

Ӱдырамаш мутым колыштын, лектын каяш келшен. Но пытартыш гана пелашыж дене пырля сийлалташ да тылеч вара эн йӧратымым, эн шергаканым пеленже налаш сӧрвален йодын. Судья тыгай изи йодмашым шуктыде кертын огыл.

Тунам ушан пелаш сийым ямдылымашке уло мастарлыкшым луктын пыштен: тамле деч тамле сийым ямдылен да кочкышыш шиждымын малтыме шудым  варен. Сийлымаш ик мут деч посна пеш шып эртен. Пӧръеҥын чоныштыжо нелеш налмыжат  кодын огыл улмаш, мом ыштышашым гына пален огыл. Йӧндымылыкым сеҥаш тыршен, чарныде кочкын да йӱын. Тыге терке воктенак мален колтен. Йырваш тымык лийын. А тыматле пелашыже тидымак веле вучен. Тарзе дене пырля тудо пелашыжым ямде шогышо лажингаш вераҥденат, чымалтын. Вет ӱдырамашын эн йӧратымыже, эн шергаканже пелашыже гына лийын.

Лажинга ораван йӱкеш помыжалтмекыже, тӧртыкъеҥ вигак чыла умылен. Куан шинчавӱд дене тудо пелашыжын тура койышыж верч нелеш налаш огыл йодын. Тылеч вара нуно пытартыш кечышт марте келшен да ваш йӧратен иленыт.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1