Суксо – тулыкын аралтышыже

Суксо – тулыкын аралтышыже

 

Илен улмаш ала-кунам пеш ожно нужна тулык вате. Лийыныт тудын пушеҥгысе укш наре икшывыже-влак да волгыдо тулым петырыше нимучашдыме нужналык. Аваже кертмыж семын тыршен, ты нужна илыш гыч лекташ тӧчен. Но ниможат шотлан толын огыл. Тыге тудо пӱрымашлан ӧпкелалташ тӱҥалын, вуйым шийын да ойгырымыж дене черланен возын.

Тыге тулык ватын пытартыш шагатшат толын шуын. Поро Юмо чоҥештен лекше чонжым кавашке ужаташлан суксым колтен. Суксо колаш вочшо вате деке толын, вакшыш воктен шортын шогышо тулык икшыве-влакым ужынат, шӱмжӧ чаманымаш авалтен. Тудо угыч Пӱрышӧ деке пӧртылын да изи чукай-влакын аваштым арален кодаш сӧрвален.

Кавасе ача суксым колыштын налынат, вашештен:

– Пӧртыл мландышке да эн келге теҥыз пундашке керылт воло. Эн келге верыште тый кугу кӱ моклакам муат, тудым мыланем кондо.

Суксо тыгакак ыштен. Юмо кондымо кӱмкидышкыже налынат, кинде шултыш семын тудым пелыгыч катен – кӧргыштыжӧ пытыдыме тӱрлӧ чонан койын.

– Ончал, - каласен Юмо, – тыштат шуко чонан-влак улыт, но мый иктыштланат колаш ом пу, тыгак тыйын азапланыме тулык-влак нергенат ом мондо.

Юмо кӱ моклакам   угыч чумырен да суксо тошто верышкыже наҥгаен пыштен. Но Юмын порылыкшылан ӱшаныдымылан, амал деч посна азапланымыжлан суксым кум ийлан кава гыч тыглай еҥ-влаклан полшаш колтеныт. Тыге тудо ик тӧра деке пашаш логалын. Тӧра йомакысе гай поян, но моткоч шыде да опкын лийын. Тудын ни икшывыже, ни родо-тукымжо уке улмаш. Нужна-влакланат  полшен  огыл. Садланак кугу оксам тӱлаш сӧрен гынат, еҥ-влак кумыл деч посна тудын дек толыныт. Но суксын, чынак, суксо  чытымашыже лийын. Поян тӧра тудым йӧратен шынден, куш каен, пеленже эре тудым ӱжын.

Икана нуно кугу чодыраш сонарлаш лектыныт. Чодыраште тӧра ир казам поктышыжла корным йомдарен. Суксат тудын дене пырля лийын. Йӱд шуын, тыге тӧра илышыштыже икымше гана ночко да пеҥгыде мланде ӱмбалне мален. Тидын деч посна тудым яра пагар толаштарен, но кочкаш нимат лийын огыл. Эрдене тӧра нойышо да шужышо помыжалтын, угыч корныш тарванен. Ынде нунын корныштышт я ир олмапу, я шем эҥыжвондо, а южгунам шинчавӱд гай яндар памаш вӱд логалын. Нигуштат айдеме чон шижалтын огыл. Тунам тӧра шорташ да вурседылаш тӱҥалын, а Суксо лыпландарен да пӱтынек Юмын куатшылан ӱшанаш темлен – тудо гына тӱняште чылажат ыштен кертешыс! Но оза поро ойым шотыш налын огыл.

Тыге нуно чодыра мучко ик кече, кокыто, кумыто йомын коштыныт, чодыра емыжым да саскам кочкыныт. Южгунам тӧралан пушеҥге коклаште тӧрштылшӧ урым лӱяш пиал логалын, корныеҥ-влак тудым тулеш кӱктен кочкыныт. Туге гынат тидын дене ойгышт пытен огыл. Икана йӱдым нунын деке чодыраште шылын коштшо-влак лектыныт. Тӧран мотор чиемжым ужынытат, ӧрын шогыде кудаш налыныт, а озажым пеле колымешке кыреныт. Суксо пеленже ок лий ыле гын, кынелеш ыле мо тудо, ала. Тарзе тудын сусыржым эмлен да ӱшан дене ончыко ончен.

– Ох, – нечкын пеҥыжын оза, – тыште, чодыраште, мемнан колымашна!

– Тыге ит ойло, ӱшане Юмылан, – ончычсо семынак полышкалыше ойлен. – Тудо гына ойго годым полшен кертеш!

– Ах, ситыш! Мемнан нерген шона мо тудо? – шӱлалтен поян. – Але вара мемнан пӱрымашна тудым тургыжландара?!

– Чын огыл! – ваштареш ойлен суксо. – Тый Кавасе ачатым шӱмдымын ончет, а тудо тыйын нергенет шона. Тыйын пӱрымашет тудлан садиктак лиеш ыле гын, ме шукертак каваренна ыле!

– Но ме садыгак колена! – Чон лекшашлан кычкыралын оза. – Шкеннам арален налаш ни кочкашна, ни чияшна, ни курална уке.

Туге гынат тарзе вуйым сакен огыл.

– Кынел, – каласен тудо тӧралан. – Айда тиде корно дене каена. Мый ӱшанем, Поро Юмо мыланна поро еҥ-влак дек корным ончыкта!

– Йӧра, – келшен оза. – Мӧҥгышкӧ илыше пӧртылына гын, мый тыйым пойдарем, шӧртньым пуэм!

Вашеш кудыр кудыр вуйжым гына рӱзалтен, тыге тудо тӧралан тыйын поянлыкет ок кӱл манын, шижтарен. Нуно шыгыр йолгорно дене эртеныт да пеш вашке чара верыш лектын, изи ялышке логалыныт.  Тиде ялыште илыш йӧнлан нужна, чон дене поян, поро кресаньык калык илен. Нуно катман дене мланде пашам чаткан шуктеныт. Но тысе мландыште шурно лектыш поян лийын огыл. Еҥ-влак начар уржам, шӱльӧ пырчым погеныт. Садланак толын лекше уна-влаклан нуно сур тӱсан кинде падырашым да ик ате кӱчымӧ торыкым гына темленыт. Уло чон дене сийлыме кочкыш тӧралан эн тамлын, эн тутлын чучын. Поро калык корныеҥ-влаклан вургемым пуэн. Тӧра нужна еҥ-влакын чылажымат тӧр пайлаш ямде улмыштым моткоч ӧрын ончен. Шкеже, пеш кугу поянлыкым кучен илен гынат, нигунамат нигӧн нергенат азапланен огылыс. Ӧрын пытыше тӧра пӧртылмекыже, вий шутымеш нужна-влак нерген азапланен илаш  шонен пыштен.

Суксо тӧран чоныштыжо мо ышталтмым шижын да уло чонжо дене тыгай вашталтышлан куанен.

Изиш каналтен, вийым погымек, корныеҥ-влак ялым коден, мӧҥгӧ велыш тарваненыт. Кумшо кечын угыч ала-могай верышке толын лектыныт, тушто тарзе озажым шӧрын кайыше оралте воктек намиен. Тӧрза гоч нуно ужыныт: изи пӧртыштӧ куд икшыве колышо авашт верч кумалыт да Поро Юмым пыдал налаш сӧрвалат.

– Ончал, пагалыме тӧра, – пелештен Суксо. – Нуно тулык улыт. Ош тӱняште нигӧштат уке. Лачак кавасе ачашт гына нуным арала.

Тыге корныеҥ-влак умбаке ошкылыныт. Сай дене олашке миен шумекышт, тарзе  шогалынат, каласен:

– Тӧра! Тыште мыланна чеверласыман. Мый тетла тый денет пашам ыштен рм керт. Кум ий эртен, мыланем кавасе оза деке, чон ӱжмӧ кундемышке пӧртылман. Чамане тулыкым, кеч-могай ойго годымат Юмылан кумал – тудо тылат порылыкшым ончыкта.

Тыге Суксо чеверласен да йомын.

Шинчавӱд лекмеш шӱлыкаҥше тӧра мӧҥгыжӧ пӧртылынат, шонен пыштымыжым шукташ пижын. Уто поянлык деч утлен, куд изи икшывылан поро да чаманыше ача лийын.    

Нине йоча-влакын пӱрымашышт нерген Суксын чонжо азапланеныс, нунылан лийын тудо кава гыч волен да кум ий мланде ӱмбалне сулыкшым касарен.    





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1