Шоваш ден комдыш

Шоваш ден комдыш

 

Шукерте ожно ош тӱняште илен улмаш пеш нужна ӱдыр. Ача-аваже коленыт, ӱдыржым нимо деч посна коденыт – тошто вургем деч молыжо лийын огыл. Ачажын суртшо арымым тӱлаш каен, тулык ӱдыр сур-пече деч посна, ош кава йымалне кодын. Тулык икшыве Кузе лиймым, мом ыштышашым пален огыл. Шортын-шортын, пич чодыра велыш ошкылын. Тыште тудо ятыр гана чодыра емыжым да поҥгым поген. Ошкылын да шонен: «Еҥ-влак коклаште мыланем вер уке гын, ала мераҥ да  ир каза коклаште муам.»

Тыге тулык ӱдыр, йӧршеш нимом шижде, пич чодыра коклашке пурен, йырваш пычкемышалтын. Шоҥго пӱнчӧ да кож лӱдыкшӧ ӱмылым мландышке шареныт. Ӱдыр лӱдын да чон лекшашла шортын колтен. Шинчавӱдшо лупс семын моко ӱмбаке возын. Пиалдыме ӱдырым йӱштӧ курыквуят чаманен. Трук ӱдыр ончыко ужар вургеман Сонарзе лектын шогалын.

– Молан тынар шортат, икшывем? – ласкан йодын тудо.

Ӱдыр канде шинчажым почынат, вожылалын угыч ончалтышыжым мландыш виктен, шыпак пелештен:

– Мый шкет улам, нимомат уке, моткочак кочмем шуэш, мылам моткоч лӱдыкшӧ.

Тыге ӱдыр ойлен да ончычсыж деч утларакат чытырен шортын.

- Сита, лыплане, - чарен Сонарзе, - ойгетым пытараш лиеш! Айда пеленем, мый тыланет юзо арверым ончыктем!

™дыр палыдыме еҥ почеш, утыр келге чодыраш эртен. Сонарзе тетла ик мутымат пелештен огыл. Пытартышлан йолешке-влак кугу шоҥго, сур пондашан айдеме семын моко дене леведалт пытыше тумо ончылан шогалыныт.

– Шыма икшывем, – пелештен Ужар Сонарзе, – ме шонымына воктек толын шуна. Ынде лыплане да ит шорт! – Тулык ӱдыр ончылшовычыжо дене чурийже мучко йоген волышо кок шинчавӱд пырчым ӱштылынат, умбакыже мо лиймым вучен.

–Сур тумо, почылт! – кӱштен пелештен палыдыме еҥ.

О Юмыжат, куатле тумо тӱҥ пеле гыч шелалт почылтын, а кӧргыжӧ йылгыж-йолген волгалтын, шинчамат йымыктарен. Тыште ший дене ургымо тувыр, шӧртньӧ окса, шергакан тӱрлӧ кӱ – йомакысе поянлык тӱрлӧ тӱс дене йолгеныт! Тулык ӱдыр ӧрмыж дене шкенжымат монден. Тудо ончылсакыш йымалне шке кидшым кучен, ӧрмыж дене умшажым Карен, ӧрын ончен, да ончен-ончен шерже темын огыл.

– Нине юзо арвер-влак тыйын улыт, могай тылат кӱлеш, тугайым налын кертат, - увертарен Сонарзе. – Но тыланет ты юзо верым еҥ шинча деч аралаш да мыйын лӱмем шарнен илаш кӱлеш!

– Туге-туге! – Тыгай пиал нерген шоналташат лӱдшӧ  ӱдыр куанен вашештен. А семынже шоналтен: « Лӱмжымак шарнем, ом мондо, лачак палаш ыле могай.

– Мыйын лӱмем Шоваш ден Комдыш, – палыме лийын Сонарзе.

– Шоваш ден Комдыш, – колыштын ӱдыр да тыглай огыл лӱмым сайын шарнен кодаш манын, почешыжак пелештен. А Сонарзе умбакыже ойлен:

– Шым ий гыч мый тый декет угыч толам. Тудын марте тылат мо кӱлеш, чылажымат тыште налын кертат. Ты жапыште мыйын лӱмем мондет гын, шке ӱмбакет кугу сулыкым налат. Эше иктым шарне: ты поянлыкым шот дене кучылт, тыште тыйын пиалет ила!

Тулык ӱдыр уло чон дене поро айдемым таушташ тарванен веле, тудо укеат лийын. Тошто тумо угыч петырналтын, тыматлын ӱдыр ончылно шоген. Ӱдыр мом шонашат пален огыл: ала тиде омыла кончен, ала чынак лийын. Тунам тудо ӧрмалгенрак угыч пелештен:

Сур тумо, почылт!

Чодырасе онар тунамак шке кӧргашыжым почын да угыч изи уналан поянлыкшым ончыктен. Чытырыше кид дене нужна ӱдыр ончыктымо чыла поянлык гыч кок ыраш ший оксам налын.  Кӱжгӧ пушеҥге рӱдӧ петырналтын да тумо адак тыматлын тудын ончылно шоген.

Пычкемыш утыр нугыдемын, ӱдыр шонкален: «Мый тыште: маска але пире толеш гын, мыйым кочкеш!»

Тунам ӱдыр тӱткын тумым ончалын, йырже улшо верым шарнен кодаш тыршен, волгыдо велыш тарванен.

Икмыняр ошкылым гына ыштен, вигак кумда да мотор уремыш логалын. Ӱдыр ошкылын да чарныде шке семынже пелешткален: «Шоваш ден комдыш, шоваш ден комдыш». Тыге тудо пеш мотор полат ончыко толын шуын. Тулык ӱдыр шӱлалтенат, кудывечыш пурен, тошкалтыш дене кочкаш шолтымо кудыш кӱзен. Тушто поян еҥын кочкаш шолтышыжо кас кочкышлан пареҥгым коҥгаш шӱкалеш улмаш. Куанле сӱретым ужын, ӱдыр коҥга деке лишемынат, ӱдырамаш деч кеч иктаж-могай пашам да малымверым сӧрвален йодын. Ӱдырамаш тулыкым вуй гыч йол марте шӱрдыл ончалынат, туманлаш пижын:

– Кай тышечын вашкерак! Мыланна тыште лавыран нужна-влак огыт кӱл.!

Тулык ӱдыр лӱдын да шортын колтен, шортын-шортын тунамат паша да малымвер нерген чарныде сӧрвален. Торжа ӱдырамашын чонжо пушкыдемын, но тоштыжлак торжан пелештен:

– Йӧра, чыве ден чывигым оролаш тӱҥалат. Но шарне: тый кече ден тӧр кынелшаш, тылзе тул дене малаш вочшаш улат. Малымверет – чыве вӱташте! Шарне: ик чыве але чывиге йомеш гын, тыйым тунамак уремыш луктын шуэна!

Ӱдыр куанен, чыве вӱта велыш эртен, олым ӱмбаке шуҥгалтын да мален колтен. Эрдене эр чыве кӱтӱчӧ шке поянлыкшым шудышко луктын, тыгодым угыч «Шоваш ден комдыш» пелешткален. Кастене тудо агытан, чыве, чывиге-влакым угыч вӱташке конден петырен да нунын пелен мален.

Тыге шуко тылзе эртен. ™дыр пӱрымашлан вуйым шийын огыл, чӱчкыдынак сур тумым да «Шоваш ден Комдыш» лӱман поро Сонарзым шарналтен илен.

Тыге тудо кушкын, да шижде нарашта ӱдыръеҥыш савырнен. Туге гынат лавыран тошто вургемжылан да эре чыве дене толашымыжлан кӧра тудым нигӧ ончалын огыл.

А икана полатыште кугу пайремым увертареныт. Самырык ӱдыр шӱлыкын моторын чийыше ӱдыр-влак ӱмбаке ончен – вет тудо шкенжын паша вургемже дене йылт лювык айдеме гай койын. Тунам угыч тудо куатле тумо нерген шарналтен да чодырашке тарванен. Юзо пушеҥге деке лишемын, тургыжланыше яндар йӱк дене йодын:

– Сур тумо, почылт!

Тумо вигак ӱдыр мутым колышт почылтын, кӧргыштыжӧ але ош тӱняште лийдыме мотор вургем кечен. Ӱдыр кечывалым шӧртньӧ кече семын йолгышо чиемым налынат, ший памаш вӱд дене чурийжым мушкынат, мотор вургемым шоҥалын полатышке вашкен.

Кече семын йолгышо чиеман, мотор ӱдыр пурен шогалмеке, чыланат тудлан корным пуэныт. Тудо кумда пӧлемыш логалын, еҥ-влак ӧрын да куанен ӱмбакыже онченыт. Эн чот палыдыме ӱдыр самырык графлан келшен. Тудо ваштарешыже лектын да пеленже верланаш темлен. Вара полат оза мотор ӱдырым кушташ ӱжын да чеверласаш вашкен огыл: тунар тудлан палыдыме ӱдыр келшен шинчын. Кас мучашке лишемын, мотор уна, сылне тувыржо дене шывыртатен лектын да чодыраш пурен йомын. Тушто тудо шӧртньӧ тувырым кудашын, лавыран паша вургемжым чиен да, жапым шуйкалыде, угыч чыве вӱташкыже пӧртылын.

Тылеч вара граф эрге шӱлыкаҥын, чонжылан эре ала-мо ситен огыл. Тудо эсогыл шканже шке каласен кертын огыл – мо тудлан ок сите. Сандене тудо ятыр жап шӱлыкын тӧрзаш ончен.

Самырык графын вуйышкыжо ик сай шонымаш толын: угыч пайремым увертараш кӱлеш. Тыге гына тудо палыдыме мотор ӱдыр дене вашлийын кертеш. Пайрем уна-влакын погынен шумекышт, нужна кӱтӱчӧ ӱдыр угыч чодырашке куржеш да куатле онар деке толын, юзо мутым пелешта:

– Сур тумо, почылт!

Пушеҥге тунамак йодмылан вашештен почылтеш да ӱдыр ты марте уждымо чиемым ужеш. Нунын коклаште тылзе семын волгалт йолгышо тувыр лийын. Самырык ӱдырлан ты чием утларак келшен. Ший памаш вӱдеш йӱштылалт, ӱдыр, поян вургемым шоҥалын, полатышке вашкен.

Кумда пайрем пӧлемыш тылзыла йолгышо ӱдырын пурымыж годым   калык, кок могырышко кораҥын, корным пуэн. Ты годым самырык граф ӱдыръеҥ ваштареш вашкен да кас мучко тудын дене куштен. Тыге бал мучашке лишемын, палыдыме ӱдыр угыч вучыдымын полатым коден каен. Пайрем оза ӱдырын почешыже икмыняр тарзым колташ шӱден. Ӱдыр нунын деч ойырлен йомаш шонен, корно дене пеш писын эртен гынат, утлен кертын огыл. Нигуш пураш ӧрмыж дене тудо оксагалтаж гыч ший оксам луктешат, шеҥгекыже шуа. Поктышо-влак сутланен оксам погаш пижыт. Тыге ӱдыр нунын деч куржын утла. Шке йӧратыме пушеҥгыжлан тудо ший вургемым пӧртылта да тыглай чиемже дене чыве вӱташкыже пӧртылеш.

Ойгыш вочшо граф шканже верым муын огыл. Тудлан мотор палыдыме ӱдыр кӱлын, садланак тудо эре шӱлыкан да ойгырышо лийын, саҥгаштыжат куптыр пале лектын. Тыге тудо кумшо гана пайремым увертара, уна-влак пеш шукын погынат. Тунам самырык ӱдыр уэш кугезе пушеҥгым сӧрвала:

– Тошто тумо, почылт!

Куатле тумо сӧрвалтарыктен огыл, ӱдыр сылне пӧлек кокла гыч шӱдыр-влак дене сылнештарыме тувырым ойырен налеш. Тиде чием кава гае канде тӱсан лийын, а шӱдыр-влак йылт кавасе семынак йолгеныт: туге чучын, пуйто нуно шыман чоҥештыл я утыр сотын волгалтыт, я йӧрымӧ гае лийыт. Тувыр дене пырля ӱдыр шӧртньӧ оксам руалта да жапым шуйкалыде пайремышке вашка.

Полатын озаже угыч кас мучко мотор уна ӱдыр пелен лийын. Самырык граф йӧратымыж дене йӧршеш аҥырген да пытартыш куштымаш годым парняж гыч шергашым кудашынат, мотор таҥжылан чиктен. Сем шыпланен, палыдыме ӱдыр угыч шиждымын пайрем пӧлем гыч лектын, тунамак почешыже тарзе-шамыч покташ тӱҥалыныт. Нуно теве-теве ӱдырым руалтен кучат, тидын годым ӱдыр, оксагалта гыч шӧртньӧ оксам кормыжтен, корнышко кудалта. Угыч тарзе-влак, илыш кечыштым ты шӧртньӧ окса дене саешташ ӱшанен, погаш  кержалтыт.

Ты ганат ӱдыр нунын деч утлен кертын. Шӱлештын, тудо тумо деке куржын толеш, шӱдыран тувыржым кудашеш, а вара шинчаш логалдыме тарзе семынак, агытаным, чывым, чывигым оролаш, озаж деке пӧртылеш.

Лачак граф гына ни йӱдым, ни кечывалым ласкалыкым пален огыл. Эсогыл сынжат шапалген да пеш писын шоҥгемын. Тӱрлӧ вел гыч толшо эмлыше-влак тудлан нимо денат полшен кертын огытыл. Тыгай чер деч але мартеат нимогай эмым шонен мумо огыл.

Йолташыже-влак тудлан каналташ темленыт. Кутырен келшымеке, нуно пайремышке чумыргеныт. Ятыр самырык еҥ погынен. Сандене кочкаш ямдылымаште пеш шуко сомыл лийын. Полшаш кӱтӱчӧ ӱдырымат йодыныт. Тыште тудлан ондак ончен куштымо чыве-шамычын пуныштым кӱраш пернен. Ты сомылым мучашлымеке, тудым вигак коҥга воктеке, мелнам кӱктымӧ салмам кучаш ӱжыныт.

™ян салмаште нӧлталалт кӱшӧ мелнам ончен, ӱдырынат шке семын ты сийым кӱэштын ончымыжо шуын. Тудо кочмыгудын озаватыж деч ик мелнам кӱэшт ончаш йодын. Озакува ончыч келшен огыл, но ӱдырат шке шонымашыж деч чакнен огыл.

– Ну, йӧра, – кумыл деч посна пелештен озавате. – Теве тылат ик мелналык руаш кодын, кӱэшт.

Сийым чумырышо ӱдырамаш, ӱдырын мелнаже уна-влакым сийлаш йӧрышӧ лиеш манын, шоналтенат огыл. А ӱдыр руашатыш графын пӧлеклыме шергашым кудалтенат, руашым салмашке велен. Мелна пеш веселан кӱэшталтын, оварген да  чеверген. Тудо эсогыл теркешкат тичмашнек пурен огыл, чыланат тыгай мелнам ӧрын онченыт. Сийлыше озавате ты мелнам графын ончыкыжо пышташ каласен. Граф, шӱлыкан шонымаш ден йӧсланен, ӱстел коклаште шинчен. Но мелнам пӱчмыж годым, тудын чонжо чот тургыжланен колтен, шке шергашыжым мелнаште муыныс! Граф тунамак сийым ямдылыше озаватым ӱжын, мелнам кӧ куэштме нерген йодын. Озавате лӱдын пытенат, чывым  оролышо ӱдырын кӱэштымыж нерген каласен. Самырык граф пеш ӧрын гынат, ӱдырым шкеж деке ӱжын кондаш шӱден.

– Мый тудым тышке конден ом керт, – ойлен озавате. – Тудо мотор огыл да лавыран!

– Тугеже тек вес вургемым чия, – каласен оза.

Ты жапыште чыве орол ӱдыр шӱалталтын, да ал тӱс дене йолгышо мотор тувырым чиен. Эр кече гае йолгышо, ты мотор чиемым тудо ончычак мунло тумо дечын налын, да шке олым тӧшак йымалне шылтен улмаш. Йомакысе гай вургем дене ӱдыр эшеат сылне лийын шогалын, чыве оролым нигӧат пален огыл. Пайрем пӧлемыш пурымекыже, уна-влак чыланат кынел шогалыныт, тунар тудын моторлыкшылан ӧрыныт. А граф, кидым шуялтен, ваштарешыже тарванен, кидпӱан гыч налын, пеленже шинчаш темлен. Граф ты ӱдырым шке оръеҥже семын увертарен, а тыглай пайрем сӱаныш савырнен. Ты кастенак самырык мужыр менчаялтын.

Самырык еш пиал дене келанен. Нуно уш каен ваш-ваш йӧратеныт, нимон нерген шонен огытыл. Жап писын чоҥештен. Ешыште изи ӱдыр кушкын, аваже тудым чӱчкыдынак йолыш шынден лӱҥгалтен. Тынысле илышланат икана мучаш толын. Пиалан ӱдырамаш тыгай тыныслыкым да пиалым пуышо еҥым шарналтен да умылен: шке товатлыме мутшо нерген монден. Шӱмжӧ тунамак лӱдын колтен: Ужар Сонарзын лӱмжым тудо ок шарне!

Палемдыме жап лишемын, графын пелашыже утыр шӱлыкаҥын да шыпланен. Тудо ынде йӧршеш шыргыжалын огыл, калык ончычсо моторын шапалгыше сынжым гына ужын. Изи ӱдыржӧ ончылныжо шинчымыж годым аважын канде шинчашкыже ончен, ош кудыр ӱпшӧ дене модын, шӱргыжым ниялткален. Тидын годым, толшаш ойгым шоналтен, ӱдырамаш утен каен шортын. Ава пелен икшыват шорташ тӱҥалын, полат кӧргым оранек шӱлык авалтен. Ты ойгын амалжым нигӧ пален огыл. Граф пелашыже амалым умылаш тыршен, тидлан чыла йӧным кучылтын, кумылжым нӧлталаш тӧчен, но чыла арам.

Икана кастене шӱлыкан графиня окна воктене шинчен, а ӱлнӧ сад пашаеҥ-влак тыршеныт. Шем шӱлык ӱдырамашын уло кӧргыжым пытарен: вес кечын шым ияш пагытлан мучаш толешыс, а тудо поро айдемыжын лӱмжым шарналтен ок керт. Пиалдыме ӱдырамашын шонкалымыж годым трук сад пашаеҥ-влакым ужылалтен. Ик рвезыже кидышкыже шовашым налын да комдыш дене леведын. Тидым ужын шуктышо графвате вигак шыргыжал-воштылалын да кычкыралын:

– Шоваш ден комдыш.

Тунамак воктекыже пелашыже да тудын полышкалышыже-влак чумыргеныт. Иктыштат умылен огытыл: графиням мо тынаре кумылаҥден, пиаланым ыштен. Граф уло чон дене куанен, шуко жап ойгырышо пелашыжым шупшал колтен.

Эрлашыжым эрдене графиня уремышке лектынат, шукертсе палымыжым вашлийын. Саламлалтынат, лӱмжым ойлен. Шылтыме мутым колмек, сонарзе шыргыжалын, коклаштышт улшо кыл нерген уто еҥ ынже пале манын, парняжым тӱрвыж дек тушкалтен шижтарен. Тылеч вара йӧршешлан йомын.

Графиня ден пелашыже йӧратен да келшен кужу ӱмырым иленыт, эше кок ӱдырым да ик эргым ончен куштеныт.

А тиде йомак шонен лукмо огыл, каласкалыше еҥже але мартеат ила.

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1