Салтак

Салтак

 

Пеш шукерте ожно илен улмаш салтак. Тудо кӱштен каласыме деч моло сомылым шуктен огыл, шке семынже эре командым гына вучен:

— Пур-лаш! Шо-лаш! Пур-лаш! Шол-аш!

Тыгай кӱштымашым шӱдӧ гана шуктымеке, унтер-офицер весым шӱден ойлен:

— Пычал ваче вак! Пычал вачымбач! Кидышке винтовкым нал!

Йохен Пумпенштильлан тыге тарванылмаш пеш вашке чонышкыжо витен. Салтак лийын илаш кумылжо йомын огыл. Ты илыш деч ончыч тудо чодыра кӧргысӧ шып-тымыкыште илен. Кеҥеж кечын кӱтӱм кӱтышыжла ужар посто шудо ӱмбалне киен да яндар канде кавашке ончен. А кужу телым шокшо коҥга воктене шинчен. Ой пеш йӧсӧ, шӱдымым шуктен, салтак илышым илаш!

                

Пур-лаш!  Шо-лаш! Пур-лаш! Шо-лаш!

 

Икана, унтер-офицерын "Пычалым кидыш" кычкыралмыж годым, Йохен шке мечыжым мландӱмбак кудалтенат, куржын. Куржын тудо чодырашке, торашке-торашке, умбаке-умбаке. Тыга тора кутышым тудо але илышыштыжат куржталын огыл улмаш. Вот кунар салтак илыш тудын чонышкыжо витен.

Тыге кас лишемын. Рвезе тошто кожын тӱҥжӧ пелен шинчынат, мален колтен. Жап эртымеке, тылзе ончалын да ӧрын колтен.

— Йохен Пумпенштиль? Мом тудо ты кундемыште ыштылеш? — шоналтен тӱкан тылзе. — Мый тудым помыжалтарем.

Ош тылзе ший йолжым шуялтен да малыше салтакын нержым чыгылтен.

— Ап-чи! — Йохен тӱрвӱч колтен да помыжалтын. Тудын мбалныже лачак тылзе кечен да шыргыжын.

— Ну, тый, — вожыл пелештен рвезе. — Колышт-ян, поро лий, тыште улмем нерген унтер-офицерлан ит ойло. Вет мутым нумалышташ сай огыл. Келшет вет, тӱкан?

Тылзе шыргыжале да нимомат ыш вашеште. Тыгодым тумна чоҥештен тольо да кычкырале:

— Йохен Пумпен-Пумпенштиль—

Ораде дечат ораде.

Йӱдат-кечат тылат орланаш!

Тый тидым гына тӱҥалат палаш!

О, Юмо арале! Чынак йыр-ваш чыла тарваныш. Салтак чотак лӱдын, пуйто, чынак унтер-офицер чодырашке толын лектын. Кузе лияш ойган айдемылан? Чытыренак йырваш ончыштеш, но — ӧрмаш! Шинчажлан тылзе волгыдышто чоҥештыл куштышо суксо-влак койыт. Нуно кид кучен, йыр пӧрдыт, мурым мурат, салтак деке лишкырак да лишкырак лишемыт. Йохен мландӱмбач кынелеш. О, ынде тудо раш пала: мом ты годым ыштыман — тидлан тудым салтак илыш туныктен. Рвезе вийнен шогалын, кидшым кап пелен куча, кемтаганжым мурыктен рыҥ шогалеш. Йолйӱкым колын суксо-влак ончалыт.

— Ой, ой, кӧ мемнан дене пырля? — тургыжланат. — Але вара айдеме икшыве?

— Так точно, — куанен вашешта салтак. Тунам ик суксыжо пелешта:

— Могай сылне тыйын вургемет. Тый, конешне, лейтенант улат?

— Так точно! - Уэш вашешта Йохен.

Казармысе илыш тудым ты ойлан гына туныктен. Молым нимомат ойлен моштен огыл. А мыскараче суксо воштылеш:

— О, тыйын  шпагетат уло. Тый, очыни, капитан улат?

— Так точно! — вашешта Йохен.

Тыге суксо-влак тудым тӱрлӧ семын йодыштыт, эсогыл ала-кудыжо "Генерал улат? Але король?" йодеш.

— Так точно! — уэш-пачаш тӱя салтак. Попугай кайык гай иктымак уэш-пачаш тӱен шогышо рвезе ты ойжым монда гын, шкежат куана ыле. Но вот тудым молым ойлаш туныктен огытыл. Вожылмыж дене тудо вургем шокш дене нержым ӱштылеш. Тунамак угычын тумнан йӱкшӧ шергылтеш:

— Ха-ха! Король улам манеш, а нержым шокшыж дене ӱштеш.

Тыгай ой деч вара суксо ӱдыр-влак чыланат утен каен воштылыт. Нуно уло кумылын Йохен йыр пӧрдын куштат. Йӱд пычкемыш утыр нугыдемеш. Тылзе ӱмбач кугу шем кайык чоҥештен эрта, ӱмылжым шӧртньӧ сорла ӱмбаке кудалта. Тылзе лӱдмыж дене эше утларак ошемеш. Чодыра ӱдыр-влакат лӱдын куржаш тӱҥалыт. Нуно ты чон кочшо кайык деч лӱдыт. Чыла палаш тыршыше икмыняр йолташ ӱдырышт тудын воштончыш курыкысо пыжашыште илат.

Теве кызытат ты шучко кайык кӱ семын писын ӱлыкӧ камвозо да ик чодыра ӱдыр адакат утаралт ыш керт. Осал кайык виян кӱчшӧ дене ӱдырым руалтен кучышат, кӱшкыла нӧлталалте. Йохен Пумпенштиль ӧрын ыш шого. Кайыкын йолжым руалтыш, но кайык тидым ышат шиж, пуйто тудын йолыштыжо кок копшаҥге кечен.

Чодыра ӱмбач чоҥештымышт годым рвезе пуштыланаш тӱҥале:    

— Ох, молан мый шке кердем дене тиде шучко кайыкын йолжым шым руал? Молан мый йолышкыжо кержалтым? Молан йӧрапиалдымеа ӱдыр пелен кавашке чоҥештымем?..

Туге. Рекрут рвезе адакат орадылана. Адакат шкенжым шке вурса…— шонен тылзе. Кайыкын пылвомыш йымач чоҥештымыжым тудо лишыч шекланен ончен.

— Ах, Йохен, лий изиш кеч ушанрак, — ойлен пуйто тудо. — Шкендычым кайыклан ит ончыкто. Уке гын тудо тыйын вуйкоҥгыратым йылтак шалата.

Тыге мемнан геройна-влак Воштончыш курык деке лишемыч. Курык вуйышто кӱжгӧ укшла гыч тодмо пыжашым вераҥдыме. Пыжашыште ныл чодыра ӱдыр шинчат. Нуно вуй гыч йол марте шинчыр дене пӱтырен пытарыме улыт. Ӱдыр-влак шортын-шортын шке йолташыштым вашлийыч. Салтак рвезе ты жапыште кайык йолвурго дене нушкын кӱзыш да пун коклашкыже шыле. Ир кайыкын черетан пленницыжым йолыштымыж годым Йохен йышт гына пыжаш йымаке шылын.

Рвезе лӱдмыж дене пеш чот  чытырен. А мом ышташ ыле тудлан? Салтак илыш тудлан полшен кертын огыл. Вуйлатышын кӱштымыжым шукташ тӱҥалеш гын, товатат тура курык сер гыч ӱлыкӧ шуҥгалтеш ыле. А вачӱмбаке пычалым лупшалынак кертын огыл. Молан манаш гын, тышке чоҥештымыж годым тудо саркуралжым луктын кудалтен.

— О молан пеленем пычалем уке? — йырымлен тудо. — Товатат шучко кайыкым лӱен шуэм ыле!

Эрык деч посна кодшо ӱдыр-влакын шортмышт салтакын чонжым кӱрыштын. Тыгодым кайык ӱдыр-влаклан пелешта:

— Мый тыланда кочкышым кондаш чоҥештем. А те шып шинчыза, ида пӧрд. Куржмо нерген идат шоно. Тендан изиш тарванылмыдат курык воштончышышто коеш. Мый ту татыштак тендан шонымыдам пален налам.

Тыге ойлымек, кайык шке пыжашыж гыч чоҥештен кая. Шукертсек тыште илыше ӱдыр-влак шке илышышт нерген каласкалат:

- Ты ир кайык мемнам кишке да удыр шылым пукша. Ме ты чонан-влак деч лӱдына, укшинчыктыш толеш. Ме тыгай ир кочкышлан тунемын огынал! Ме чыла кондымыжым ӱлыкӧ, курык тайылыш, кышкена, а нуно воштончышышто кок пачаш шукыракын койыт. Тунар лӱдыкшӧ! Ме йӱд-кече кинде курика нерген шонен, эркын шужен колена! 

- Колыштам! – кычкырал колтен Йохен Пумпеншпиль.

Тудо шке нумалтышыжым луктын да пыжаш йымач лектын. Ончыч чодыра ӱдыр-влак лӱдын колтеныт,вражым сайынрак ончалмеке, поро чурийым ужын, куанен кычкырат:

- Ой, пагалыме салтак, полшо мыланна!

- Колыштам! – вашешен Йохен, кок кидышкат саблым налын, шинчырым руа.

- Кузе ынде курык вуй гыч волаш?.. – шонкала салтак. – ме курык тайылыште кишке да удыр семын мунчалтен волен огына керт!

- Ит азаплане, тиде тыйын ойгет огыл, - чодыра ӱдыр-влак каласеныт. – ме юзо ӱдыр-влак южышто чоҥештыл моштена. Ме тыйымат пелена налына, мемнам утарышына!

- Так точно! – пегыдемда Йохен Пумпеншпиль да чыланат корныш тарванат.

Нунын мӱндыр корным эртымеке, вучыдымын кугу шулдырым шаралтыме йӱкым колыт. Тиде ир кайык йӱд сонар гыч пӧртылын. Куржшо-влакым ужылалтен, тудо нунын ӱмбаке кержалте. Шыма дыр-влаклан тугакшат салтак нелын чучын, садлан осал кайык поктен шуынат, вигак салтакым ужылалтен.  Шӱдӧ наре шонымаш кайыкын вуйыштыжо пӧрдын: Кузе ӱдыр-влак утлен кертыныт, Кузе рвезе курык вуйышко логалын?.. Ужмышудымын кайык рвезе ӱмбаке кержалтын. Ты айдеме эн шучко титаклымашым сулен!

Йохан Пумпеншпиль ӧрын ыш шого. Шке кӱзыжым руалтен луктынат, ончыкыжо шуялтен. Шыде пар дене йӱлышӧ кайык сокыр семын пӱсӧ кӱзышкӧ керылтын. Йӱк-йӱан шергылтын, лӱдыкшӧ кайык тунамак иземын, да юж шар семын вуйжо шӧрын каен.

Салтак да ӱдыр-влак тудын деч кодшо пыстылым да коваштым веле ужыныт, ты осалын шӱмжӧ йӧршеш уке улмаш. Тидын нерген тогдаяшат неле огыл ыле. Уке гын, ӱдыр-влаклан кишке ден удырым пукша ыле мо! Салтак кайык коваштым висен онча: ынде тудат чоештыл кертын. Чодырасе ӱдыр-влак дене пырля умбакыже корным кучен.

Чодыраште кодшо ӱдыр-влак, кава гыч волышо ВИЧ йолташ ӱдырыштым да шем кайыкым ужын, сайынак лӱдыныт. Нуно шем кайыкын коваште йымалне поро чонан Йоханын лийын кертмыж нерген шоналтенат огытыл. Садланак чыланат шылыныт, но вич ӱдырышт иканаште кычкырленыт:

- Йӧратыме акайна-влак, лекса! Ме эрыкан улына! Лӱдыкшӧ йӱд-кайык колен, а тиде мемнан утарышына - лӱддымӧ салтак Йохен!

Чодырасе ӱдыр-влак Йохен деке куржын толын, куанен тауштеныт. А тудо молгунамсе семынак вашештен:

- Так точно! – да воштылын.

Ты кечын чылан куаненыт.Кугу пайрем увертаралтын, Йохенат оҥылашыж дене сайын пашам ыштен да садланак салтакысе уставын ойжым ойлен кертын огыл.

Пайрем мучашке лищемме годым ик ӱдыр чыланыштлан ойла:

Пагалыме акай-шӱжар-влак! Ме шкеннан утарышынам шот дене тауштышаш улына.Каласе, Пумпеншпиль: тый мемнан корольна лияш от келше?

Салтак адак «Так точно!» манн кычкыралаш тарванен веле, тунамак вес шоныш ушышкыжо толын пурен.

- Уке! – чылан колышт манын раш каласен тудо. – Тыге ок Лий. Тумна угыч мыйым воштылаш тӱҥалеш.Мый лучо тыглай Йохенак Лиям да ушкал кӱташ каем. Кеҥежым ужар шудышто пӧрдалам, а телым коҥга шеҥгел теҥгылыште. Колтыза мыйым ачам дек: шоҥго, очыни, вучен ноен!

Чодырасе ӱдыр-влак шӱлыкаҥын рвезе дене чеверласеныт. Кажне ӱдыр шкенжым шарнен илаш манын Пунпеншпильлан Ош мотр ушкалым пуэн.Пиалан салтак кӱтӱм монгышкыжӧ поктен конден да муралтен илен.

Уетер-офицерын салтакше-влакын кучен наҥгаяш толмышт годым Йохен писын гына кайык коваште дене леведалтын да воштончышан курык ӱмбаке чоҥештен кӱзен. Тушто тудым нигӧ руалтен ок кучыс! Кугешныше да пиалан тусо тронышто шинчылтын, да  йолташыже-влакын мӧҥгеш пӧртылмыштым шекланен.

- Так точно! – ойлен Йохен да пырля служитлыше йолташыже-влаклан да адакат нимо деч посна пӧртылыда ман  ончыктен.   





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1