Римма Игнатьева, Вӱргече – ача-аван кечыже

Римма Игнатьева, одо прозаик

Вӱргече – ача-аван кечыже

Шы-ыпак, пуйто колыштдымо йолым виеш ошкылтымыла, Ана шке пӧртшӧ деке лишеме. Кумыл деч посна капкам почо. Ой кузе тиде сурт, тыште илыше еҥ-влак шержым теменыт. Ана авалийшыжын койышыжым сайын пала: шешкыже омсам почынат огеш шукто, пӱйдымӧ умшан шоҥго Марпа чужленат налеш: «Сотана, сотана, адак йӱшӧ! Санька, кеч тыйже ватетым туныктен нал-я!» Санька виеш ыштыктымым ок йӧрате: неле мушкындо пале ӱдырамашын чурийыштыже, вуйыштыжо, капыштыже шучко палым кода. Эх, тыгай илыш нерген Ана шонен мо… Васлиже тунам тудым умыла ыле гын…

Лӱҥгедылын, коҥга шеҥгел кӱртньӧ койко деке шыпак эртыш. Вуй пеҥеш, шинчаште нарынче-ужар тӱс коеш – таче Санька ӱдырамашын вуйжылан молгунамсе деч коч логалтен, очыни.

Вургемым кудашдеак, ӱдырамаш вакшышышке йӧрльӧ. Пычкемыш туврашыште пуйто шергакан йӧратымыжын чурийжым ужеш. Васлижын канде шинчаже сырен, ужмышудымын онча: «Палыдыме еҥ тугеже Санька дене кылет нерген чыным серен?!» – «Молан тый, Ва…» – пуйто тудын мутшым Васли огеш кол, шинчавӱдшымат огеш шиж. Ушкалыше рвезын шинчаже ӱдырын арулыкшым огеш уж, еҥ шомакым колыштшо шӱм тудын шортмыжым огеш кол. Теве тудо писын савырнен, ял могырыш тарваныш: «Ит кошт почешем! Кай шке Санька декет!»

Тунам Анан вуй ӱмбалныже кӱдырчан пыл чумыргыш. Вуйдорыкым ик шонымаш нулта: «Ыш ӱшане, мыланем ыш ӱшане, палыдыме еҥын серышыжлан ӱшаныш…» Лач ту татыште шӱм йымалныже изи Танюш шкеж нерген шижтарыш…

Санькан кокымшо гана йӱкташ толмыж годым Анна сӧрвалтараш ыш тӱҥал. Шоналтыш: «Шочшаш икшывын могай-гынат ачаже лиеш». Пала ыле гын тунам…

Чыташ лийдымын вуй корштымылан кӧра  Ана вакшышыш кынел шинче. Тудо шкежат чыла раш умыла. Теве ӱдыржат, аважын аракам йӱаш йӧратымыжлан кӧра, лӱмын ыштыме школ-интернатыште ила. Вет мӱшкыран улмыж годымак вӱргене пуч гыч йоргыктен лекше лемым подылаш тошто. Ончычшо шолтымыж годым гына тамлен ончен. Варажым монча йыр шарлыше арака пуш ӱдырамашын нерӱпшыжым чыгылтарен орландарен. Ынде Ана ты кочо там деч посна ик кечымат илен огеш керт.

Ӱдырамаш угыч вакшышыш возо. А орлыкан шонымаш-влак тыгеат, тугеат вуйдорыкыш керылт пурат.

Теҥгече Анна ӱдыржӧ деч серышым налын. Танюш аважым толаш йодын: вӱргечын ача-ава-влак погынат…  Да, Ана ӱдыржӧ деке чынак кая. Но кушеч оксам муаш? Уло пашадарым ош вуянлан вашталтен. Да кӱлешыжат йӧршеш шагал: билетын акше тышке-тушко – куд теҥге. Тидын деч посна ӱдыржылан пӧлекым налнеже. Ачалийшыжын ӱдырым ужмыжат ок шу. Санька деч ик ырымат от лук – йӱд-кече шкенжын суксыжлан кумалме семын оксан сондыкшылан кумалаш ямде. Анам укшинчыкта.

– Укшинчеш вет, сотана, вакшышым амырта, – шке семын вудыматен, Марпа мушкылтыш ведрам конден шындыш.

Марпа кандашле ийыш вончен. Туге гынат кап-кыл дене але пеҥгыде ковышта вуй гай. Шешкыжын шолтымо аракам ынде йыштак пазарышке ок нумал – пытартыш жапыште йолжо коршта. Да ужалашыжат лӱдыкшӧ – тӱрлӧ законым луктыт, от пале. Шешкылан ӱшаным йомдарен. Ынде Марпа йыштак веле шолта, шылтен шында – шофёр ден тракторист-влаклан куча. Ялыште нунышт эре кӱлытыс. Кочо вӱдым ончыктет веле – шудымат, пумат кондат-наҥгаят.

Марпа ойго-орлыкым ужде илен. Икте гына ынде тудын чонжым когарта: Санюшыжын пӱрымашыже ыш вораҥ. Ватыже алкоголик марте шкенжым шӱктарен, шкежат шодо-мокш черлан кӧра пашам ыштен огеш керт. «Колем гын, кузе илаш тӱҥалыт?» – тыгай шонымаш дене шоҥго диваныште тарванылеш. Шижынат ыш шукто, шонымо лугычак мален колтыш. Омыжат шонышыж гаяк неле лие.

Аваж ден эргыжын нерйӱкым лукмышт годым, Анна уэш вакшышыж гыч кынеле. Тудо сайын шарна: Марпа пенсий оксажым йымал вургемыште нумалыштеш. Шӱртньылын, ӱдырамаш шоҥгын диванже деке лишеме. Санька гына ынже шиж. «Кузе гала библийыште каласыме? – шкеж деч шке Анна йодо. – А-а, шарналтыш: йӧрате лишылым. А эше тушто каласыме «ит пушт», а мый?...» Пуйто, чын ыштем мо, йодшыла, Ана икмыняр жап шоҥго ӱдырамашын шӱлышыжым колышт шогыш. Уло кӧргыжӧ йӱла, вуй пеҥеш, укшинчыш нӧлталт пич ышта… Кызыт мом ыштымыжым, тудо шкежат ок умыло. Туге гынат сулык деч лӱдеш, витне, кидше чытыра. Пуйто еҥын кидше шоҥгыеҥын вуйжо йымач кӱпчыкым шупшыльо. «М-м..» – омыюа пелештыш Марпа. Анна чытырыше кидше денак шоҥгын чурийышкыже кӱпчыкым кудалтыш, вара уло кап дене пызырале…

– Юмо, касаре, – йӱкшаш тӱҥалше капым ончен, шыпак пелештыш. Вуй пӧрдеш, теве-теве шуҥгалтеш. Тӱрвыжӧ кошкен. Шала ӱпшӧ шинчажым петыра. Ала юалгылан, ала лӱдмыжлан кӧра уло капше чытыра. «Уак!» – теве-теве укшинчеш. Вашкерак, вашкерак! Санька гына ынже помыжалт!

Пычкемышыште кидшӱмжӧ дене пеҥгыде кылдышым кычалеш. «А-а, муым! Ынде чынак ӱдырем деке каем!»

Омса дек лишемын, кидшӱм денак вургем коклашке сакыме пинчакым муо.

– Ана, вувер налшаш, тый йӱдрӱдын коштат мо?! – омса йӱкым колын, Санька помыжалте дыр.

– Мале, мый тыланет ом мешае, – шыдын вашештыш пелашыже. Вара шке титакшым умылышыла ешарыш: – Мый… тиде… вуем пӧрдеш, сандене уремыш лекнем.

– Кай, кай, алкоголик, пытаре шке шапшак ӱпшетым, – коҥга ӱмбач марийже пелештыш. Вес могырыш савырнен возын, угыч нер йӱкым лукто.

«Юмо, касаре, чыла эртыш», – келгын шӱлалтыш Ана, шкежат раш умылыде, ыреслен, омсам петырыш. Вашкаш кӱлеш. Ӱдыржӧ деке, Танюш деке вашкыман. Кеч эше ик гана шӧртньӧ падырашыжым ончалаш…

* * *

Кок пачашан школыш пурымаште калык ятырак погынен. Анат нунын деке ушныш.

– Шке ӱдыр-эрге деке пураш чарат, – ала вуйым шийын, ала шкенжым чаманен пелештыш кӱжгын чиялтыме тӱрван ӱдырамаш.

– Итат ойло! – ушныш мутышко какширак капанже.

Погынышо-влак деке кӱкшӧ капан, шем чиеман пӧръеҥ лекте. Шем ӱпшӧ шияҥше. Шинчаже порын да тӱткын ончалеш. Тиде – школ директор Иван Федорович.

– Пагалыме ача-ава-влак! Икшывыда-влак классыштышт тендам вучат. Иктым гына тендан деч йоднем: шинчавӱддам нунылан ида ончыкто. Нуно тугакат сагынен илат, эре тендам вучат.

Ӱдырамаш, пӧръеҥ-влак шаланышт – класслашке вашкышт. Южышт содыки нершовычым луктыч.

Анан шинчашкыже омса воктен шкет шогышо ӱдырамаш перныш. Сугыр тупан, тояж гаяк какши капан. Куптран чурийыштыже шинчавӱд палдырныш. Кылмыше шинчавӱд, пуйто куэвӱд семын шырчен, кап-кыл гыч пытартыш вийым пунчал луктыт.

– Эргым, мый Шилов Александрым ужнем, – пелештыш тудо Иван Федоровичлан. Директор кидпӱан гыч налын, ала-могай класс велыш вӱден наҥгайыш.

Коридорышто шолтымо-кӱэштме там шарлыш. Пуйто кочмыверыш логалме. Вашлиймашлан куанен, окнаште пеледыш пеледын.

Йоча-влак туныктышышт дене пырля ача-авалан концертым ончыктышт: пуйто лыве-влак йырым-йыр чоҥештылыч, йӱкышт кайык мур гай йоҥгыш. Танюшат ты кечылан пӧлеклалтше почеламутым йоҥгалтарыш.

Анан чурийжым адак шинчавӱд волгалтыш: «Ӱдырем-чонем, аватым тугеже от мондо?»   

«Авай!» – умылавондо йыр пӱтырналтше кушкыл семын, какши кидше дене Танюш аважым шӱйышкыжӧ кержалте.

– Кузе илет, ӱдырем? Кузе тунемат? – мом каласаш палыде, пуйто тымык деч шекланен, йодыштеш ӱдырамаш.

– Сайын, авай. Туныктышына-влак мемнам чаманат. Мыйже веле тый денет илынем, – ӱдыржӧ вуйым кумык сакыш.

Ана ӱдыржын ош ӱпшым ниялтыш, изи кидшым кучыш. Йытын пеледыш гай канде шинчажым чарныде шупшалеш. Вара чон деч ала-мом кӱрышт лукмыла, шкеж деч ӱдыржым ӧрдыжкӧ кораҥдыш.

– Вот, ӱдырем, мый тыланет тамлым конденам, – ӱдырамаш мутым вес йогыныш лупшале. Шкеже чонжым корштарен, иктым гына шона: «Шкетын, йӧршеш шкетын кодат, чон-падырашем… Молан ават тыгай пиалдыме шочын?!»  

Аваж ден ӱдыржӧ жап эртымымат ышт шиж. Ӱдырамаш ден пӧръеҥ-влак, икшывышт дене чеверласен, омса велыш эртат. Тоям тоялен, шоҥго ӱдырамашат тарваныш. Омса лондем ончылно пытартыш гана савырнен ончалын, Ана ден Танюшым, йыр улшо икшыве-влакым ыреслыш.

Ана пуйто нимомат ыш уж. Шинчаштыже – тӱтыра. Пылышыштыже угыч да угыч Васлийын «Кораҥ мый дечем! Тый мыланем от кӱл!» ойжо йоҥга. Ну молан тудо иканаште тыге чыла кӱрльӧ?

Таня аважым ӧндалын, тӱрвыж гыч шупшалеш:

– Авай, молан эре шортат? Тылзе гыч уэш вашлийына. Тый тунам чаткатанрак чий, йӧра. Эше шолтымо арака дене тый дечет ынже ӱпшӧ…

Ӱдыр кугыеҥла ойла. Ана ӱдыржын шинчашкыже ончалашат огеш тошт. Ойлат вет: икшыве кугыеҥ деч писынрак шижеш. Ала тудо иктаж-мом шижынат шуктен? Уке, Ана ӱдыржын чонжым так арам сусырташ ок тӱҥал. Кушкын шумекыже, ала ӱдыржӧ пиалдыме аважым умыла. Лачак пӱрымашыже веле аважын гай ынже лий. Чынак, тыште тудлан сай: чиктат, пукшат, чон порылыкыштым пуат. А Ана шкеже ӱдыржылан мом ыштен? Нимомат ыштен огыл. Икшывын шочмыж деч вара, йӧратыдыме пелашыжлан ӱчӧ семын, арака кленчашке шуҥгалте. Йӱшывуяк пеленже малыше икшывыжын шола кидшым шиждымын эмгатыш…

Ана ӱдыржын эмгатыме кидшым чарныде шупшалеш.

«Авамым мо тынар тургыжландара? – нимом умылыде шона Таня. – Теве шортеш, теве амал деч поснак воштылеш». 

– Авай, мемнам ӱжыт, – Анан пылышыжлан солныш.

– А-а! Мом ойлет, ӱдырем? – неле омо деч помыжалтмыла, йодо Ана да ӱдыржым шупшале.

 

* * *

Школ гыч лектын, Ана кӱртньыгорно велыш эртыш. Ошкылшыжлак, кӱсенже гыч арака кленчам лукто, пелыжым пелтен шындыш. Пуаҥше кап-кылыште шокшо шарлыш. Пылышлан мӱндырнӧ толшо поездын йӱкшӧ солныш. «Писынрак, писынрак, Анна. Пӱрымаш деч от утло. Вес корно тыланет уке», – шкенжым кумылаҥдыме семын йӱкынак пелештыш ӱдырамаш да лишемше поезд ваштареш тарваныш. Шокшо парым лукшо ораван кужу йӱкшым гына тудо колын кодо…





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1