Пак ден Пизиан

Пак ден Пизиан

 

 

Мом гына от уж, мом гына от кол шагатым ачалыше айдемын пӧлемыштыже?! Теве кугу тӧра семын — чыла могырымат эркын шоналтен,  пеҥгыдын — кӱварвалне шогышо, шканже акым палыше, неле шагат жапым увертарен пералта: Бум-м!.. Бум-м!..Тиде пагалыме тат шотлышо келге йӱкан семже дене уло пӧлемым авалта, пуйто мыланна  каласынеже: "Лачак кум шагат. Палыза теат!"

Тудлан вашмут семын писе койыш-шоктышан, кочмыверысе изи шагат яндар йӱкшӧ дене шергылтара: Бам-бам-бам! Тиде эре ончык вашкыше шагатын йылмыже тунар писын, тунар чӱчкыдын тарванылеш — эсогыл шотленат от шукто, кунар гана пералтыш.  Тыге чучеш, пуйто тудо шке семынже пуштылана: " Эй, тый, ораде кугу шагат! Чап лӱмет кумда гынат, тый йоҥылыш лият. Кызыт кум шагат гына шуын!"

Тунамак куку шагат шке мурыжым тӱҥалеш: "Бим-бам-ку-кук! Бим-бам-ку-кук!" Жапым чын увертарыме сомыл нине умдо-влакым пырчат ок азапландаре. Нунылан кажне шагат еда калыкын ончалтышыжым шке веке савыраш —тыгай кугу куан-пиал! Изи суртшо ончыко пачката куку лектешат, шулдырлажым шаралта. Кум гана чаткан да куанле кумыл дене сылне мурыжым муралтен, вуйжым савалта. 

А теве янда шӧрлык кӧргыштӧ акрет годсо, шӧртняҥден велыме, мотор шагат шога. О! Тудо чынак аристократ — кугу паяр — улеш. Тудым ош  шун ненче гыч ыштыме, а циферблат ӱмбалныже пеледыш ден южгалтышым (веерым) кучен шичше, чечен ӱдырамаш сӱретлалтын. Туге чучеш, пуйто тиде сылне ӱдырамаш ший оҥгыр гай йӱкшӧ дене  жапым увертара: "Бем-бем-бем!" Тыгодым суксо айдеме пуйто шонкала: "Мылам садиктак: жапым чын ончыктем але уке. Вет мыйын верем ты шагат ачалышын шыгыр пӧлемыштыже огыл. Мый але шукерте огыл кугу тӧран, эшеат кугу полатыштыже иленамыс. Поян тӧра шӧртньӧ сравочшым пӱтырал, шкеак мыйым татым шотлаш кумылаҥден. Вот тунам мый чаткан щотлаш, кажне шагатым озамлан раш увертараш тыршенам…»

А теве тораштак огыл Шварцвальдыште шочшо изи шагат верланен. Моло шагат-влакын кум гана перымышт жапыштак  изи шагат-влак ик шӱлыш дене, веселан шке тывырдык мурсавыртышыштым тывыртатат: "Тим-тим-бим! Тим-тим-бим!" Шагат ачалыше  пашажым коден шылтален шоналта: «Ну могай тый чытамсыр улат! Шукерте огыл мый тыйым тӧрлышым,а тый адак кум шагатлан ончык куржынат.»  Тыгодым шагат мастар вуйым рӱзалтен, шинчалык гоч шылтален ончалеш. Могай сылне шагат: ош фарфор дене ыштыме циферблат, йырже роза пеледыш дене сылнештарыме. Кираже гын йылгыжше вулно гыч велыме, а шагат йылмыже изи шӧртньӧ кечыла волгалтеш.

Шоҥгыеҥ эше ик гана тӱрлым шонкален, вуйжым рӱзалтыш, угыч ала-мом тӧрлаш тӧчыш, но — уке! — ыш керт. Весела шварцвальдик илышлан куанен, тыгак писын йоҥгалтарен. Йолташыже-влак ныл гана пералтеныт гын, тиде ӱчызӧ бим-бим мурыжым  латкок гана муралтен шуктыш.

Шагатче фарфор шагатым пырдыж гыч волтыш да кӧргышкыжӧ ончале. Тудо шагатым пеш тыршен савыркалыш гынат, нимогай ситыдымашым ыш верешт. Шагатын йоҥылыш коштмо амалжым верештдеак, шоҥго мастар кумшо гана вуйжым рӱзалтыш да тошто верышкыжак сакыш. "Тетла тыйым ом логал", — шоналтыш. Но — ӧрмаш! — тиде тат деч вара ӱчызӧ шагат жапым чын ончыкташ тӱҥале да эрлашыжым ик татланат ончыко ыш курж.

Мутат уке, тыгай сай савыртыш шоҥго мастарын кумылжым нӧлтен.  Туге гынат тудым ятыр жап ик йодыш тургыжландарен: могай амаллан кӧра изи шагат жапым йоҥылыш ончыктен? А вара, нимом тӧрлыдеак, чын шотлаш тӱҥалын. Кеч-мыняр тогдаяш толашыш гынат, шонгыъеҥ ты туштым умылен ыш керт.

А мыйже ты ӧрыктарыше вашталтышын амалжым пеш сайын палем. Тыланетат, лудшо йолташем, чылажымат радам дене каласкален пуэм.

Пашаже тыге лийын: шагат кирашке кок суртводыж кержалтын. Нуным Пак ден Пизиан лӱмденыт. О, тиде пеш шыде да осал чонан-влак лийыныт! Тиде мужырлан иктаж-могай зияным ышташ  йӧн логалын гын — куанышт дене, тӱням монден лоргеныт.  Уда шонымашыштым шуктен кертын огытыл гын, Пак ден Пизиан лукышко пызналтын, ош тӱням каргеныт. Вийдымылыкыштым умылен, йылмым луктын оҥареныт,  тӱрлӧ семын чурийыштым кадыртылыныт. Икманаш, шкеныштым йылт изи ораде рвезыла кученыт.

Шыде суртводыж-влакым нигӧ ужын огыл. Молан манаш гын, нуно вошткойшо упшым упшалын, еҥ шинчалан койдымо лийыныт. Оза-влак чӱчкыдынак вуйым шийыныт гынат, титаканжым рашемден кертын огытыл. А ты гана   Пак ден Пизиан шагат кирашке кержалтыныт да ӱлыкӧ шупшыныт. Тыгодым шагат пеш писын жапым шотлен да ончыко куржын.

Но шагат мастарын — лӱмжӧ тудын Абель — шварцвальд шагатым пырдыж гыч мучыштарымыж годым водыж-влак шке верышт гыч мунчалтен воленыт. Пак аристократ шагатым аралыме янда кӧргышкӧ тӧршталтен пуренат, умдышко кержалтын. Шагат умдо тудын нелытшым чытен огылат, верешыжак жап шотлымым чарнен. Тыге кугешнаш йӧратыше шагат шкенжым эн пиалдымын шижын. Циферблатыште улшо чечен ӱдырамашат ойганен: "О иктаж-могай куатле чон тыште лиеш гын, чыташ лиеш ыле. Но мыйым тыглай осал суртводыж сеҥен!.."

А Пизианже будильникыш пурен шинчынат, йӱд лиймешке, поро шоҥго шагатчын да пелашыжын малан вочмыштым вучен. Вот лач тиде жапыште ӱчызӧ кнопкым темдалын, тунамак суртышто динь-динь-динь шергылтын. Эсогыл соҥгырарак Абель ватынат ӧртшым луктын. "Генрих, Генрих," — кычкырен пелашыжым тудо. А пелашыже ты жапыште будильник воктен шоген да йыҥгыртатымыжым чараш тӧчен. "Суртышто ала-кӧ улмыла чучеш", — тургыжланен кува. "Нимат уке, тиде лач будильник йыҥгырта", — лыпландараш тӧчен марийже. Тыге кок шоҥгыеҥ угыч малаш возыныт да нер йӱкым гына коргыктеныт.

Но — динь-динь-динь — адак будильник кычкырен. Ты жапыште Абель омыж дене лачак тамак чылымым шупшын, а пелашыжлан ужмышудымо еҥ  кофе ден маке когыльым шунен.

Ты йӱдым марий ден вате ласкан мален кертын огытыл. Осал чонан Пизиан чарныде будильникым магырыктен. Кажне гана оза-влакын тамле омым ужмышт годым кӱртньӧ йӱк йоҥген. Вара ӱчызӧ суртводыж Абельватын йӱдлан чийыме колпакшым шупшын, а Абель ӱмбач леведышым кораҥден. Шоҥго Абель юалгым шижын, ик гана веле огыл леведышым тӧрлен леведалтын.

Эрдене Генрих Абель пеш нойышо кынелын. Кевытыш толшо Франц Дамусымат умшам карен веле вашлие:

— А-а-а… Поро эр, тошто таҥ!

— Поро, поро, — вашештыш Франц. — Такшым мый тый декет сомыл дене вашкышым, а тый, ужамат, кумылет уке: умшам карен веле вашлият?

— Уке, уке, йолташем, — ӱшандараш тӧча шагат мастар. — Нимогай удамат чоныштем ом кучо. Ойло, мо сомыл тыйым савырыш?

— Мый изи гына пырдыж шагатым налнем. Эн тӱҥжӧ — тудо жапым чын ончыктыжо. Кугече кече деч вара, мыйын Вильгельм эргым школыш кошташ тӱҥалеш, — кугу куан дене  ойла Дамус, — Тек тудо вараш кодде, жапыштыже школышко коштеш.  

Ятыр шонкалымеке, сатулан толшо еҥ пеш мотор изи шварцвальдик шагатым ойырыш. Но Пак ден Пизиан ты ганат шып лийын огытыл. Нуно Дамусын вачӱмбакыже пурен шинчыныт да  кажныже Францын ӧрышыжӧ гыч ӱпым кӱрлын луктыныт, унаеҥын нержым, пылышыжым чыгылтылыныт. Дамус кидше дене солалтенат, ӱчызӧ-влак вуйышкыжо тӧрштен кӱзеныт да воштыл-воштыл вальсым куштеныт.

Генрих Абельын изи шагатым пӱтырымыж годым суртводыж-влак  шагат мастарым коден каяш шонен пыштат, да Францын сатуж пелен пӱтыралтыт. Шагат ӱчызӧ-влак деч лӱдын да вигак чаргыжаш тӱҥалын. А Пак  ден Пизиан  ты жапыште шагат кӧргышкат тӧрштен шуктеныт.

Францым пелашыже пӧртончылно вашлийын:

— Поро эр, пелашем. Шагатым налынат мо? Эрте вашкерак пӧлемышке, пагалымем, ончыкто шагатым мыланна!

Ты жапыште суртводыж-влак шагат кӧргӧ гыч тӧрштен лектыныт. Озаватын пӧртыш пурымыж годым Пизиан тудын тувырешыже кержалте да урвалтыжым пырдыжысе пудашке эҥыралтыш. Жик-жик! — ӱдырамашын вургемыштыже кугу гына рож лие. А чулым Пак чесым погымо ӱстелӱмбак тӧршталтыш да тыге шинчалатым шӱкале. Шагатым луктын шындыше Франц нимомат умылен ыш шукто. Дамус ден озавате шинчалатым руалташ тӧчышыштла вуйышт дене пералтыч. Тыге саҥгаштышт кугу гына моклака лектын шинче. Кечывал кочкыш веселан ыш эрте.

Шагатым оза-влак тӱҥ пӧлемышке, чылалан коймо верышке  сакышт. Тылеч вара нуно кажне лучко минут гыч "мыняр шагат шуо?" манын ончалаш пуреныт.

Кок ӱчызылан Францын изи пӧртшӧ пеш келшен — чылажат тыште ару да сылне ыле. Но нунын толмышт дене ты суртыштат илыш шот унчыливуя савырныш. Теве озаватын шергашыже ала-кушко порволыш. Ятыр жап кычалмеке, йӱд лийшан гына, ты сылныӱзгарым изи Вильгельмын йолчиемыштыже муыныт. А Вильгельм кечыгут йолчием иша манын йыгылен. Але теве ургымо машина пудырген. Пак пӧрдшӧ ораваш кержалтынат, икшырымын пӧрдаш мешаен. Кочкаш шолтымо кудышто чылажат велын да йӱлен: тыште Пизиан озаланен. Тудо коҥга тулым пуэн, тыге тулйылме утыжден талын йӱлен. Илыш радам пужлымеке, оза ден озавате коклаште вурседылмаш ылыжын, ваш-ваш титаклаш тӱҥалыныт. Тыгодым Пак ден Пизиан шке сомылыштым данлын шуктышо еҥла ӱстел ӱмбалне кыдалым кучен шогеныт да "Ме титакан огынал" маншыла, кугешнен онченыт. 

Тыге Вильгельмлан школышко каяш жап толын шуо. Шварцвальдик шагат жапым чын ончыктен. Ача ден ава эргыштым омса воктене куанен ужатеныт. Вильгельм школ арверым куанен нумалын. Трук Пизиан йывыртен тудын нумалтышышкыже кержалте, тышке-тушко рӱзалте. Тунамак Пак "Букварьышке" пураш тӧчен, лышташлам туржын пытарыш. Вильгельм книгам тӧрлаш пиже, тыгодым йолйымак ончал ыш шукто. И вот! Шльоп — икымше гана школышко тарваныше эргына вӱдышкӧ шуҥгалте.                

Йӱштӧ чонан суртводыж-влак Вильгельм воктен кок могырышто шогеныт да уш кайышыла воштылыныт. Изи Вильгельм шортын-шортын мӧҥгыжӧ пӧртылын.

О могай илыш толын тиде кечылаште изи суртышко? Шыма еш тымык ден ласкалыкым йӧршеш йомдарыш.

Тыге Покро пайрем толын шуо. Дамусмыт еш ты кечын пошкудо олаште илыше коча-ковашт деке унала каяш шонен пыштыш. Кечымучко нуно ты куан шонымаш дене иленышт. Корныш тарваныме кече деч ончычсо йӱдат толын шуо. Пак ден Пизиан шварцвальдик шагат кӧргышкӧ пурен шинчычат, шкеныштын черетан осал пашаштлан пижыч.

Шоненат муыныт вет: изин гына умдо шагатым кученыт — тыге кажне шагатыште умдо кок минутлан вараш кодын. Да, да тыге лекте: Дамусмыт ешын кугу куан дене вокзалыш миен пурымыж годым поездын почшо веле койын кодо! —унала каяш лекше-влакым шӱшкалтен гына коден кайыш.

Корныш тарваныше-влак, кумыл волен, мӧҥгӧ велыш соптыртатышт. Шонен-вучен илыме куан шӱлыкыш савырныш. Пак ден Пизиан оза-влакым ужылден, окна янакыш тӧршталтен кӱзышт, шке ораде куштымашыштым куштен, копаштым йыгалтен кычкырлен, унчыливуя тӧрштылыныт. Ӱчызӧ-влак омса ваштареш йолчием теҥгылым шогалтеныт улмаш. Озавате пӧлемыш пурымыж годым шӱртнен, мунан корзинкаге шуйнен возо. Муныжо  Дамусын аважлан пӧлек шотеш ылыс! Могай йомдарымаш — чыла муно шаланыш!

Ик шагат эртымеке, суртышко шагат мастар Абель толын пурыш, омсадӱр гычак кычкырале:

— Тау Кугу Юмылан, те илыше улыда! Юмылан тау, те унала каен огыдал! Могай ойго: поезд орва рельс деч торлен, чыла корныеҥ-влак сусыргеныт, ятырын коленыт.

— Ме поездыш вараш кодна. Тыйын шварцвальдик шагатет мемнам утарен. Жапым йоҥылыш ончыктен, тыге ме вараш кодынна.

Пак ден Пизиан ты мутланымашым пеш тӱткын колыштыныт. Шуко еҥын туткарыш логалме дене адак куаненыт. Но осал пашашт дене Дамусмыт ешым арален кодымышт нерген умылымеке, мужыр водыж ты сурт гыч лектын кайыш. Тылеч вара нуно я тыште, я тушто орадыланат.

Тендан мечыда йомын огыл? Але тетрадышкыда амал деч посна чия велын огыл?

А мыйын нерген каласаш гын… Шукерте огыл нине осал чон-влак мыйын бутербродышкем кӱ падырашым пыштеныт. Тыге мый ик пӱй деч посна кодым. Да-да! Тыгай чыташ лийдыме улыт суртводыж-влак — ынде сайын палымына-влак — Пак ден Пизиан…

      

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1