Ольга Сусорева, Мудымо пиал

Ольга Сусорева, карел прозаик

Мудымо пиал

Ойлымаш

Могай пиал улмаш: нимон нерген шонаш ок кӱл! Мыланем чылажат шерым темен – чылашт деч шылынам. Ида тургыжландаре. Тыште сай да ласка. Нигӧ чонышкем ок шӱшкылт, нигӧ илаш ок туныкто…

Вучыдымын омса йыҥгыр йыҥгыртатыш… Ӧрым – нигӧм ом вучыс. Омсам почын колтышым – тошто палымем мыйым онча.

– Пуртет? –шыргыжалын йодеш Ануш.  

Ойлен моштыдымо куаным шылташ вием ыш сите. Эсогыл шымат шыргыжал. Шкет келанымем кошартышт. Канышым, маналтеш!

– Пуро!

– Кунамсек тый денет лийын омыл, – мут ярымжым шуя йолташ ӱдырем. – Мый тый декет паша дене толынам.

Тиде жапыште пулвуемат чытырналт кайыш. Шӱмем ишалте. Могай эше паша дене? Мо лийын?

– Тый палет, ме марием дене ойырленна? – йодеш Ануш ваштарешем верланышыжла. Тудын ужар шинчаштыже мый сусыр чоным да шӱлыкым ужын шуктышым.

– Кунам шуктышда? – шекланен йодам.

– Шошым… Тудо… Тый от пале…

Лу минут жапыште мый пален нальым: могай Дима його, аракам йӱшӧ, паша деч посна илыше. Икманаш, кочушмен.

– Тыйым колышташ кӱлеш ыле, – ок лыплане Ануш. – Тыйже ойленатыс: «Ит вашке марлан лекташ».

– Мый тыге ойленам? – ӧрын йодам.

– Да.

Мый вожыл колтышым. Шкат ом шарне, кунам тыгайым ляпкенам. Шоҥгылык, очыни. Эрлак  сулен налме канышыш кайыман. 

– Мый тудын дене пырля илена, – Анушын шинчаштыже вулно гай неле шинчавӱд койылалтыш.

– Кузе пырля? Теже ойырлендас?

– Ойырленна. Ынде уэш келшенна.

Мый тудым ончем да шонем. Юмо мландым ыштен, Адамым да ӱдырамаш чоным, кудым кызыт мартеат нигӧ умылен огеш керт.

– Уэш тудлан марлан лектынат?

– Уке, тыглаяк пырля илена… Мый ом керт туддене илен…

– Молан тугеже иледа? – ушем луген адак йодам.

– Чаманем тудым. Черле…

Кунарымше гана тудын пырыс шинчашкыже утыр тӱткын ончалам. Тушто – пундашдыме шем колодич…

– Молан ойырленда? – следствийым эртарыше еҥын йодыштмыла коймемлан шканемат йӧндымын чучеш.

– Тудо мыйым кырен, – шинчавӱдшӧ эҥерысе йогын семын волен кайыш. Кидше чытырналте. – Ынде ойла: мый дечем кает гын, мыланем уда лиеш – тый ӱмыреш титакан кодат…

Тиде киношто гына чыла пӧръеҥ-влак мотор, виян, ныжыл улыт. А илышыште нуно утларак илышлан келшыше улыт: кыратат, кӱлеш оккӱлышкат колтат. Иктаж-мо лийын кайыш гын – тый вашмутым кучет. Кӧ черле да полышым вучышо айдемым шкетшым кудалтен коден?..

– Тудо чынак черле?

– Ом пале, шодыжлан вуйым шиеш. Шукерте огыл эмлалташлан оксам пуэнам. Ты окса дене тудо машинам ачален.

Умылаш лиеш: машинам ачалыме шке тазалык деч кӱлешанрак сомыл!

– Шуко жап тудын дене мутайкалаш тӱҥалат?

– Ом пале. Тунемалтын.

Анушын чон корштымыжо «Тунемалтын» мутышко пӱтынек шыҥдаралтын. Тидын годым тудо шинчавӱдышым ӱштылеш. Мыйын йолташ ӱдырем шке кумылын ты нумалтышым шке ӱмбакыже пыштен да шке кумылын нумалеш. Марийже мом шона, тудым ышта, ӱдырамаш – «тунемалтын».

Ануш, кӱсенже гыч нершовычым луктын, шинчавӱдым ӱштеш. Мый кызыт гына шекланышым: шоҥгемыныс йолташ ӱдырем: куптыржо… Шинчаштыже куан сескем йылт шулен, шошо годсо лумла. Тиде жапыште, очыни, ала-кушто мӱндырнӧ Анушлан пӱралтше вес пӧръеҥ шке ватыж нерген вуйым шиеш. Тиде кок еҥ ош тӱняште ваш ужде коштеш. Ануш тудым кырыше да лӱмжым волтышо айдемым чамана. Тудо тыге илаш тунемын да нимомат вашталташ кумылжо уке. Мый декемат шкенжым чаманыкташ веле толын. Кеч ик гана чаманыкташ. Уло чон дене. Иктаж-кӧлан да шортын налаш, неле шижмаш деч утаралташ.

– Икшыве шочеш гын, – адак йодам. – Мом тунам ыштеда?

– Мом-мом? Кушташ, – пеҥгыдын вашешта Ануш. – Моло мо кодеш?

«Муынат, мом йодаш», – шкемым шке вурсем. Икшывым куштат. Но кӱлеш мо тыгай ешлан икшыве? Икшывыже Ануш аважын «Тунемалтмыжлан» кӧра, титакан огылыс.  

Мыйын йолташ ӱдырем эшеат шинчавӱдым ӱштеш. Нершовыч шкеж гаяк йылт нӧрен пытен.

– Шортмет шуэш гын, шорт, ит вожыл.

Тудо ала-мом йодаш шонышыла, ӧрынрак ӱмбакем ончале. Ой-каҥашым йодын толын – мыйын каҥаш: шорт.

– Мом ынде мыланем ышташ?

– Варене дене чайым йӱаш.

– Тый мо? Мыйым воштылат?

– Нигунарат ом воштыл.

Мом мый тудлан ойлен кертам? Илаш туныкташ? Каласем, эл мучко мыняр ӱдырамаш тыге орлана. Айдеме арым йомдарыше пелаш дечын каяш неле, «тунемалтыныс». Тыйым кырат – «тунемалтын». Вурсат - «тунемалтын». Икшыве шочеш тудат ача-аван тумажлан тунемеш. Тиде ойгын шинчашкыже ончалын, «Шке пиалым кычалаш кӱлеш» ман пелешташ куштылго огыл.

 

 

У илыш

Ойлымаш

 

Эрла У ий…

Эрла миен толман ӱп тӱредме верыш. Моторлыкым пурташ…

Эрла салатым ямдылыман… Шуко… Чылаштлан ситыже…

Эрла чыланыштым саламлыман…

Эрла гыч У илышым илаш тӱҥалам. Кажне ийын тӱҥалам…

 

Будильник кандаш шагатлан йыҥгыртатыш. Ончыч ик шинчам почым. Волгыжеш. Вакшыш гыч кынелаш вий уке. Вуйдорык мыйым помыжалташ тыршышыла  пеҥыжтылеш: «Помыжалт, нимом ыштен от шукто!» Тыгодым кап кычкыра: «Эше пырт-пырт. Эше изишак!» Ӧрканен, кокымшо шинчам почам. Уремыште таче сае: ош пушеҥге, ош лум, ош кава. Лачак ваштареш верланыше кевыт яндаште йошкар буква дене пижыктен шындыме: «СУТКАМУЧКО». Тыге эре мемнан илышыште: чыла сай, но илыш сӱретым локтылшо могай-гынат шылтык садак лектеш. Ушан айдемыла шканем ойлем: «Кугу пашам эсогыл индеш шагатланат ыштен шуктем. Шкем йӧратыман. Кеч южгунам…»

Помыжалтым латкокытлан. Ӱп тӱредме верыште шыҥ-шыҥ. Петырын олаж марте черет. Мом ышташ? Ончальым чурийончышыш: нер, шинча, тӱрвӧ – чылажат моло еҥын гаяк. Мо мыланем эше огеш сите? У ийым тиде ӱп дене вашлиям, шоналтышым да пӱтыреммардеж гай мӧҥгышкӧ чымышым. Салатым ямдылыман. Пачер омсам почын веле шуктышым, омса лондемеш йолйыжыҥем тамле, кумыл нӧлтышӧ кож там дене шулыш. Пӧлемыште тудо оза семын шоген да шӱден: шич, папалте.

Йоча жапем шарналте: изи да ораде улам ыле. Изи шольым дене пырля кож йыр куржталынна. Моторын сылнештарыме кожым йӧрыктен кудалтышна… Тиде жапыште телефон йыҥгыртатыш:

– Таче мый тый декет толын ом керт, – йолташ ӱдыремын йӱкшым колам. – Нелеш ит нал, тыге лекте. Мый таҥем ден пырля лиям.

«Ик еҥлан шагалрак салатым ямдылем» вуйыштем шонымаш волгалте. Телефон трупкам пыштен гына шуктышым, кокымшо йолташ ӱдырем йыҥгыртыш. Вара кумшо. Чыланат ик йӱк дене ойлат: толын огыт керт. Сыраш нимолан, тыге лектын. «Чылан ик жапыште, – шӱлыкын шоналтышым мый. – У илышым тугеже шкетын вашлияш тӱҥалам?..»

Шижам, эркын, но пеш чаткан шинчамым шинчавӱд авалта. Мый йылт ужаргышым. Логарыштем кочо погыныш.

Йомшо айдемын шинчаж дене мый шагатым ончальым. Кандаш шагат кас. У ий марте ныл шагат кодын. Тунам мый умылышым: У илышым

вашлийын ом керт.

Икымше: шампан аракам почын ом керт…

Кокымшо: йошкар аракамат почаш шотем уке…

Кумшо: У ий тостымат ойлаш нигӧлан…

Нылымше: уло чон ден шортын колтышым…

Тунаре шортым… Шортмо дене чурий коваштем куптырга манын умылымешке. Тачыже У ийыс! Мотор лийман! Тунамак чурийым чиялташ пижым. Йыген шындышым: волгалте. Но кумылем шӱлыканак кодо, нимо денат ок веселаҥ. Уке, тыге шотлан ок тол!!!

Жап - латик шагат йӱд. Телевизор ончык шинчым. Шканем «Оҥгырвӱдым» темышым – тидым веле почын кертынам. Воктенем мандарин теркем, калыкыште «Оливье»  ман чапланыше салат атым шындышым. Мылам садак.

Мо эше кӱлеш тичмаш пиаллан? Тыгеат йӧра.

…Телефон чарныде йыҥгыртен. Чыланат мыйым саламлаш вашкеныт. Мый нелеш налынам, очыни. Нигӧланат ом вашеште. Мыланем нигӧ огеш кӱл. Икымше гана шкет улам. Ала тыге сайрак? Тыге У илыш нерген шонаш йӧнан.

«Мон нерген шонаш? – семынем воштыл колтышым. – Вучаш кӱлеш. Кунам вучет – эре ала-мо да толеш».

Трук ушем у шонымаш перыш: а молан мыланем У илыш? Мо дене тоштыжо ок келше? Молан ме тынар шке илышнам вашталташ тыршена, молан кӱлеш У илыш?

Мо уло тачысе илышыштем? Салат, ӱп тӱредме вер, почдымо шампан арака, толын кертдыме йолташ ӱдырем-влак. «Оҥгырвӱдым» ончальым. Тиде лимонад – мыйын илышем.

Тачысе кече – мыйын илышем.

Илаш кӱлеш тыште да кызыт! Кӧ пала, эрла мемнам мо вуча?

Йоча годым, оралте воктен кушшо, кугу коршаҥге вондо йыр куржталме шарналте. Эреак пычкемыш пӧлемыште шкет кодаш лӱдынам. Теве Бобай толеш да йолемым пурлеш, шоненам.

А ик мотор кечын пионер радамыш пуртеныт. Чынжым ойлаш гын, тунам мо тиде тыгай да кушко тылеч вара кайыман, умылен шуктен омыл. Туге гынат йошкар галстукым кылдымышт годым чонлан моткоч сайын чучын. Так и кылдаш тунем шым шукто ту галстукым. Акамым йодам ыле. Товатлыме мутым ойленна. Такшым мон нерген товатленна, йылт ом шарне…

Но тиде нимомат ок вашталте. Тӱҥжӧ – лийын. Тӱҥжӧ – шинча йӱлен, южыш чоҥештен кӱзымӧ шуын – пыл лоҥгашке да тушечын кычкыралаш: «Эй, калык! Тӱня могае сае!!!» Мыйым шарнымаш кумыл авалтен да шке шулдырешыже рӱпшен.

Ынде илыш кечын нелылыкше шеҥгелне У илышым ом уж. Эре куржам, вараш кодаш лӱдам. Шеҥгек чакнем, кынелам, йывыртем, тӧчем. Тыге эрта самырык жапем. Витле-кудло ияш лиймеке, тудым кычалаш тӱҥалам.

Мыланем кудло огыл! Мыланем коло деч утларак гына! Чыла шуктем! Тиде сото шонымаш капем шампан арака дечат сай ырыкта. Логарыште кочо там шулыш, шинчавӱд йомо, шӱлык кумыл пуйто лийынат огыл.

Мыйын илышем таче эртыме годым молан мый У илышым вучем?

 

Диваныште шкет шинчаш да  почдымо шампан арака атым ончаш могай сай! Могай сай, кунам тыйын окна ончылнет «СУТКАМУЧКО» манын возымо кевыт верланен! Сай, кунам тыйын йолташет-влак икмыняр шагат тый декет йыҥгыртат да йыҥгыртен огыт шу.

Могай сай, кунам У ий марте улыжат латкок тат кодын, а тый шкендын У илышетым умбакыже шует! 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1