Мыйын Заболоцкием

Тӱҥалтыш ийлаште

   

Мыйын кугезем-влак Виче губерний Уржум уездысе Йошкар Курык ял гыч лекше кресаньык улыт.  Ялна Виче эҥерын кӱкшӧ серыштыже верланен. Тоштыеҥ-влакын ойлымышт почеш, акрет годым ялем воктенак ушкуйник-влакын сар годым аралалташ келыштарыме верышт лийын. Векат нуно ты кундемыш Угарман але Псков вел гыч толыныт. Тыгеат шонаш амал уло: мыйын кугезем-влакат ала-кунам ожно тыгаяк сарзе тукым гыч лекше лийыныт да Виче кундемым колонийыш савыраш толыныт улмаш.

   Мыйын кугезе кочам Яков лийын - кресаньык, а кочам - тудын эргыже Агафон. Тиде айдеме, мый шонем, шуко шотышто моло деч пеш ойыртемалтын. Кӱкшӧ капан, лопка туп-вачан, тудо колымешкыже пеш патыр лийын: екатерина годсо вич теҥгеаш вӱргене оксам пучыш пӱтырал кертын. Но тунамак поро койышыжо да айдемылан ӱшаныме, пушкыдо кумылжо дене ойыртемалтын. Николай кугыжа жапыште тудо коло вич ий рекрут лийын илен, тыге кресаньык тӱшка деч ойырлен.Отставкыш лекмек, уржум мещан тӱшкаш ушнен. Пашам ыштен ала-могай чодыра озанлыкыште чодыра ороллан. А кунам Крым сарыште руш армийын азапше нерген увер шарлен, мыйын кочам шке кумылын калыкым чумырен да нуным уло Россий гоч йолын Севастопольым утараш наҥгаен. Но тудым Курск кундем гыч мӧҥгеш пӧртылтеныт: Севастополь шкенжын у аралышыже-влакым вучен шуктыде сеҥалтын.

   Шкеже мый кочамым ом шарне, но тудын пелашыжым, мыйын ковамым, пеш сайын шарнем. Кочам ковамым пеҥгыде кидыште кучен. Велыме сӱретыште, кочам воктене, ковам шып да пеш тыматле айдеме семын коеш. Марийже дене тудын илышыже куштылго лийын манын, ом шоно. Ковам кочам деч вара колен. Агафон вийвал пагытыште улмыж годым апоплексический черыш дене черланен колен.

   Кочам кок эрге кокла гыч иктыжым, мыйын ачамым, Алексей Агафонычым, Озаҥысе ял озанлык училищыште кажна окса дене туныктен лукташ шотым муын. Ачам агроном лийын, тукымыштем -мланде пашам уш дене ыштен илыше икымше айдеме. Могай еш гыч лекмыже да койыш-шоктышыж дене тудо кресаньык да тунамсе интеллигенций коклаште шоген. Илыш нерген шонкалаш йӧратыше, но ты илышым утларакшым шке кид дене чоҥышо айдеме нылле ий наре кресанык-влак дене пырля пашам ыштен. Тудлан ӱшаныме мландыште, шке нуржо мучко кудалыштын, уло кумдыкын кумшо ужашыжым кум тӱрлӧ (такыр, кокияш кинде да икияш кинде) пасуеш  ятыр моло тӱрлӧ  кушкылым вераҥден. Варажым, Совет жапыште, кудло ияш шоҥго паша герой семын пагалыме айдеме лийын. Тидын нерген  мыйын кагаз коклаштем кызытат аралалтше уездысе чап грамота ойла.

   Ачамат шкенжын  тошто патриархальный койышыжо дене ятыр шотышто ойыртемалтын. Ты койыш тудын у шинчымашым погымыж денат ала-кузе келшен толын, кресаньык-влакын мланде пашам эре ик семын шуктен илымышт ваштарешат шогалаш вийым пуэн. Кӱкшӧ капан, чатка чуриян, мотор шем ӱпан лийын, ошалге-йошкар пондашыжым кок могырыш шерын. Шовыр ден руш кемым чиен коштын. Изишак юмылан ӱшанен, шинчымашым пагален. Тӱнян кугу пашашкыже лучо шӱшкылташ огыл шонен да, тӱҥ сомылжым вораҥдарен, кугу ешым пукшен-йӱктен, чиктен-туныктен илен.

   Ешым пеҥгыде кидыште кучаш тыршен. Очыни, тыгодым тудо йоча годым ужмо илышын йӱлажлан эҥертен. Но саман весе лийын, илышат вес йӱлам йодын.

Ӱдырым тудо пеш вара налын: нылле ияш лиймеке. Марлан налын школысо туныктышым, уездысе Нолинск ола гыч*, мыйын авамым. Тиде самырык ӱдыр революцийын шонымашыжымат пагален ончен. Ачам ден авамын мужырлалтмышт чыла шотыштат пиалдыме лийын. Умылашат неле: мо нуным, тӱрлӧ еш гыч лекше, тӱрлӧ койыш-шоктышан айдеме-влакым ваш ыштен. Мыйын йоча жапыштем еш тума кече еда гаяк лийын.

   Мый ешыште икымше йоча лийынам. Шочынам 1903 ийын 24 апрельыште Озаҥ воктенысе озанлыкыште. Тунам тушто ачам агрономлан пашам ыштен. Куд ияш улмем годым ачамын пашаштыже ала-могай уто-сите сомыл лийын каен. Тыге ме Кукмор селаш илаш кусненна, а вара -Виче губернийыш. Тиде пагыт ачамын илышыштыже пеш неле лийын. Тудо  паша деч посна илен, Кукморышто эсогыл шке пашаж деч посна, вес сомылым шукташ логалын - страховой агентлан коштын да ойгыж дене йӱын. Туге гынат тиде пагыт кужун шуйнен огыл: 1910 ийыште ме ачамын шочмо Уржум уездышкыже куснен каенна. Тыште, Шернур селаште, ачам угыч агроном пашашкыже шогалын.

   Села пеш кугу огыл ыле: черке, воктенже яра вер, волость виктер, икмыняр улдымо пӧрт да  рӱдӧ вер дек кок кужу урем Нурвел ден Низовка пижын шинчыныт. Черке тураште кок изурем шарлен, иктыштыже ялысе школ, весыштыже эмлымывер верланеныт. Ме школ деч тораште огыл иленна: кужу пу пӧртыштӧ оҥа дене кыдежлыме пӧлем-влак улыт ыле.

    ӧрыктарыше вер-влак улыт ыле Шернурышто да тудын йырже! Шарнем Епифаньевын фермыжым - тиде тошто илыш радамым кучен илыше ала-могай поян священникын илемже: шӱдӧ ияш пырня гыч чоҥымо тоштемше пӧрт, пеш кугу чапле садер, арама дене кушкын пытыше ер да мучашдыме сылне кундем, олык да ото. Мондаш лийдыме пӱртӱсым икымше гана шижын умылымем тиде вер-шӧр дене кылдалтын. Тыште шерем теммешке колыштым мый шӱшпыкым, шер теммешке кечын шичмым ончышым, ӱмырешлан кушкыл тӱнян нарашта моторлыкшым шарнен кодым. Шкемын уш шындыме илышем мый пӱтынек гаяк кугу олалаште илен эртаренам, но Шернурын ӧрыктарыше пӱртӱсшӧ нигунам ыш кодо мыйын чонем, варажым ятыр почеламутлашке ӱмырешлан шыҥдаралте.

   А йырваш калыкын илышыже тунар начар ыле! Поснак нелын иленыт марий-влак - ты кундемын акрет годсо калыкше. Нужналык, шужен ий, трахома нуным мланде гыч поктен. Купеч тӱшкан, священник-влакын пӧртышт - нуно мемнан еш деч ала-кузе шкеныштым ӧрдыжтӧ кученыт: икмарда озанлык дене ачам нунын дене тӧр илен кертын огыл да нунын деке ушнаш кумылжат лийын огыл. Туге гынат ме, йоча-влак, шке коклаштына ваш паленна, келшен иленна, модынна. 1912 ийын, чыла вере наполеон сарын эртымыжлан 100 ийым пайремлыме годым, ме, рвезе-влак, шкеннам Кутузов, Багратион, Платов семын ужынна да шке талешкына-влакым вич парня гай паленна. Кагаз гыч ыштыме орденан, пу кердан, умдан ме йырым-йырысе сад мучко куржталынна да Бонопартын салтакше-влак ваштареш нуж куштыра дене кредалынна. Мый эреак казак сарзе-влакын атаманышт Платов лийынам да нимогай вес талешкын сомылжым шукташ кӧнен омыл. Вет Платов мыланем Российын эн лӱддымӧ, чулым талешке эргыже семын чучын.

   Тӱҥалтыш школышто мый тыршен тунемынам. Но школ пеш нужна да йорло ыле. Тунемше-влак кресаньык эрге лийыныт, нунын коклаште нужна илышлан кӧра индыралтше ятыр марий рвезе. Юмыньеҥ  о. Сергий мемнан киднам линейка дене кырен да лукышко пурса ӱмбаке шогалтен. Икана телым, чатлама йӱштӧ годым, селашке ю виян юмоҥам конденыт. Мыйын йолташем, марий рвезе Ваня Мамаев, йӱд мучко шкенжын вичкыж вургемже дене монах-влак почеш пӧрт еда коштын, кужу тояш пижыктыме черке понарым нумалын. Пиалдыме, пеле колымешкыже кылмен орланен. А пӧлек шотеш Никола Чудотворецым ончыктыман, лак дене леведме сӱретым налын. Мый тудын пиалжылан эн кугу шем кӧранымаш дене кӧраненам.

   Уездыште мемнан села деч эн лишыл олалан Уржум шотлалтын, тушко кудло меҥге лиеш. Уржумышто реальный училище ыле. Ты тунемме вер пеш мотор оралтыште верланен, кӧргӧ поянлыкшат кугу лийын. Чоҥалтын тудо верысе земствын оксаж дене. Верысе земстве Россий кумдыкышто тунам эн виян коклаште чапланыше лийын. 1913-шо ийын, лу ияш улмем годым, мый тушко пураш экзаменым кученам. Экзамен пеш кугу пӧлемыште эртен. Пӧлемын янда омсаж воктене ача-ава-влак чумыргеныт ыле, тургыланеныт.  Авамын мыйым пӧлемыш ужатымыж годым калык тӱшка гыч ала-кӧн йӱкшым кольым: «Ну тиде экзаменым сайын куча. Ончалза, саҥгаже могай лопка!» Чынак, тӱҥалтыште чыла сайын эртыш. Мый руш йылме, юмын закон, арифметика дене сайын каласкален вашештенам. Но арифметика дене возымо экзамен чот тургыжландарыш: задачыште ала-можым пашаште лугенам, ятыр толашенам, вара нигуш пураш ӧрмем дене шортын колтенам. Пиалешем, шеҥгеч толын шогалше туныктышо мыйын возымем ончалын, воштылалын да йоҥылыш верым парняж дене ончыктен. Мый умыленам шке йоҥылышем, пашам ышталте. Тунемаш пурен кертше-влак коклаште мыйынат лӱмем лийын.

   Тиде пеш кугу, ойлен моштыдымо пиал ыле! Мыйын илыме тӱням пеш кумдан шарлен, вет Уржум мыланем шуко у масакым аралыше кугу олала чучын. Могай сылне ыле йошкар кермыч дене чоҥымо черкан Кугурем! Моткочак чоныш логалше ыле купеч пӧртын почмо окнаж гыч йоҥгышо рояльын семже! Вет мый тыгайым але марте колын омыл ыле. А оласе садыште шоктышо оркестр, а урем луклаште оласе илыш радамым эскерыше городовой-влак, а тӱрлӧ сылне сатум темлыше кевыт-влак! А кӱрен тувырым, ош ончылшовычым чийыше поро гимназистка-влак - чылан иксемын мотор улыт ыле. Нунын мотор шыма чурийышкышт мый ончалашат вожылынам! Вет тунам мый ынде кум ий почеламутым возенам, моло поэт-влакым лудын, ала-момат паленам!

   Мыйын ачамын библиотекыже ыле - книга шкаф. 1900 ий гыч ачам «Нива» журналым налын шоген. Эркын-эркын журнал пелен лектын шогышо ешартыш савыктыш гыч поян руш сылнымут классика чумыралтын. Ачам нине савыктыш-влакым тыршен комыжлен, кевытлаштат у книга-влакым наледен шоген. Ачамын шкафше изиэм годсек мыланем йӧратыме туныктышем да ончен-куштышем лийын. Янда омса шеҥгелне ачамын календарь гыч пёчкын лукмо, картонеш пижыктен келыштарыме, туныктымо ойжо шоген. Мый тудым шӱдӧ пачаш лудынам, кызытат, нылле вич ий эртымеке, тиде ойын кажне мутшым шарнем. Туныктымо ой тыге йоҥген: «Шергакан йолташем! Йӧрате да пагале книгам. Книга - айдеме уш-акылын паша саскаже. Арале нуным, ит кушкед, ит лавырте. Книгам возаш куштылго огыл. Шукыштлан книга кинде гаяк».

   Чыным каласаш гын, шкеже ачам шкафышкыже чӱчкыдынак ончалын огыл, тудо утларакше шке шкафшым пагален. Туге гынат йоча чон календарь гыч келыштарыме ушан ойжым вигак чытамсырын авалтен. Эсогыл кажне лудмо книгамат нине ой-влакын чын  улмыштым умылаш полшен. Тыште, ушан ойым пуышо шкаф пелен, мый курымешлан шканем пашам ойыренам да писатель  лийынам. Но тунам эше шкежат тиде ойырен налме ошкылын кумда вержым тичмашын умылен кертын омыл...

   Теве мый реалист улам. Мыйын вуйыштем шем сукна гыч ургымо, йылгыжше леведышан, нарынче тасман да йолгышо гербан упш. Мый тыгаяк тасма дене сылнештарен ургымо шем шинельым чиенам, полдышыжат шӧртньӧ тӱсан. Но пайремлык вургемнаже канде лийшаш, сандене мемнам, реалист-влакым, «Шоган дене кӱктымӧ муно» манын лӱмдылыт. Но кӧ игылтешыже? Ала-могай оласе училищын тунемшыже-влак. Тиде - кӧранымышт дене. Кузе от кӧране, вет олаште ӱдыр-влаклан гимназийже икте веле, а рвезе-влаклан кок училище - реальный да оласе. Ме чын пӧръеҥ семын, уто тыршымаш деч посна оласе-влакым ӧрдыжыш шӱкалынна. Тышечын лектын курымашлык келшыдымаш.

   Южгунам тыгай келшыдымаш тура савыртышешат тӱкна. Олаште тошто Митрофановский шӱгарла ыле - тиде йӧратыше-влакын вашлийме верышт. Южгунам кастене вучыдымын  увер шарла: «Мемнан-влакым кырат». Тунам реалист-влак чылан, паша радамым пужен, илыш шотым шотлыде, шӱгарлашке лупшалтыт да оласе-влак дене кредалаш пижыт. Сар курал олмеш кажнынан коваште ӱштӧ лийын, кидыш пӱтырал кучалтын. Вӱргене гыч велыме кӱртньӧ прежан шӧрынжӧ дене тушман кыралтын, тыгай сар ӱзгар шагал огыл ойгым конден. Сеҥышыш эре гаяк ме лектынна, реалист-влак, но южгунамже, жапым шуйкалыме годым, мыланнат чотак логалын.

   Но кузе чот йӧсӧ мӧҥгӧ деч тораште! Мый озавате Таисия Алексеевна деке илаш пуренам. Пеленем пӧлемыште эше ик рвезе ила. Мемнам пукшат, мыланна вургемым мушкыт, мемнам ончат - чыла тиде мемнан ача-влакланна шулдын ок шого: тылзеш ик айдеме деч латкум теҥге. Мемнам эскерышына - «Бобка», а южгунам, кастене, инспектор шкежат толын лектын кертеш: шым шагат кас деч вара ме уремыш лекшаш огынал. Но тиде кӱштен возымым шуктен шогаш кушеч налаш вийым? Тыште, моткоч сылне олаште, «Фурор» лӱман кином ончыктымо вер пашам ышта. Вера Холоднаян, ойлен моштыдымо Мозжухинын модмо киноштым ончыктат! Эсогыл тыгайланат келшаш логалеш: кугурак-влак мыйым ӱдыр вургемым чиктат да пеленышт черетан кинош наҥгаят. Ала-кузе чылажат шотлан толын. Но икана ме логалынна: мемнан укена годым суртышкына тергыше толын да вурседылын. Пиалешна, тиде кастене оласе чодыра озанлык йӱлен, ме тулым йӧртымаште лийынна манын ойленна. Туге гынат лӱмна шем кагазышке логалын, но тиде пел ойго веле улмаш.

   Реальный училище пеш сылне ыле. Кажне эрдене, ӱмбал вургемым ӱлнӧ кудашын, кидеш ранецым кучен, мый кужу тошкалтыш дене кӱзенам да, инспектор марте кум йолтошкалтыш миен шуде, йолчием таганем дене мурыктенам, вуйым савен, вашкерак тудын шинчаж гыч йомаш тыршенам. Но чёчкыдынак тидым ышташ логалын огыл. Шот-радамым пагалыше немыч инспектор Силяндер чылажымат пеш пеҥгыдын йодшо ыле. Арун огыл эрыктыме йолчиемым ужын, тудо тунамак ӱлыкӧ, тошкалтыш йымаке, поктен колтен, тушто щетка да крем лийын. Тушто йолчиемым эрыктен, уэш инспекторлан шкем ончыктыман. Урок кокласе каныш годым, кунам ме нимом шоныде, коридор мучко куржталынна але зал мучко коштынна, мемнан деке надзиратель лишемын, тувыр шӱшанам, йымал вургемнам терген кертын. Иктаж-кӧн йымал вургем тӱрлӧ тӱсан але чылтак ару лийын огыл гын, тудлан адак азап пернен: аляк айдемын лӱмжӧ кагазеш возалтын да кугурак-влак деч шылталымашым колыштын. Тыге школ мемнам арулыклан туныктен, тиде сомыл пеш кӱлешан лийын. Вет ме, тунемше-влак тӱрлӧ еш гыч лекше лийынна: тыште оласе интеллигенцийынат, чинъеҥ-влакынат, купеч-влакынат икшывышт, поснак кресаньык-влакын эргышт шукын лийыныт. Илыш умылымашна ик жапыштак пеш тӱрлӧ да шагал ыле.

   Мемнан тунемме кечына актовый залыште тӱшкан улдымо дене тӱҥалын. Тыште, ончыл пырдыжыште, шӧртньӧ рамеш келыштарыме кугыжан портретше кечен. Кугыжа пайремле вургеман, сылнештарыме ӱзгаран сӱретлыме ыле. Класс-влак радамын шогалыныт. Нунын коклаште мурызо-влак поснак ойыртемалтыныт - нуно шола могырышто шогеныт. Кунам чылан шыпланеныт, мундирым чийыше туныктышо-влак шке верышкышт шогалыныт, залышке директор лектын да кумалтыш ойым ойлаш тӱҥалын. Ончыч иктаж-могай у тунемше «Кавасе кугыжалан» лудын, вара ме муренна, вара законым туныктышо, эреак пӱй шыл пуалме дене орланыше, вичкыж йӱкан Микал-ача  Евангелий гыч ужашым лудын. Чыла тиде «Юмо, кугыжам арале» гимным йоҥгалтарыме дене мучашлалтын. Вара ме, куанен, класс еда шаланенна.

   Школ кӧргысӧ арвер чапле ыле манаш гын, шойыштам дыр. Тыгай поянлык рӱдӧ олаласе кеч-могай тунемме верымат сылнештара. Варажым, Ленинградыште студент лиймекем, мый икмыняр школлаште туныктен онченам, но ик школжымат кӱртньӧ корно деч 180 меҥге ӧрдыжтӧ верланыше реальный училище дене таҥастараш ок лий ыле. Тыште ару, йоҥгыдо, волгыдо пӧлем-влак ыльыч, физика да химий кабинет ден аудиторийлаште теҥгыл-влак амфитеатр семын келыштаралтыныт, тыге ме кеч-могай вер гычат туныктышын ончыктылмо опытшым раш ужынна. Поснак сылне ыле сӱретлыме урокын пӧлемже. Тыштат верым амфитеатр семынак келыштарыме, но кажне йоча посна мольберт дене тыршен. Йырваш статуй-влак шогеныт - античный скульптурын копийышт. Сӱретлымаш математика семынак ик эн тӱҥ предметлан шотлалтын: мемнам карандаш, акварель, ӱй чия денат сӱретлаш туныктеныт. Тыштак шкенан верысе пагалыме сӱретче-влакна иленыт, ту жапыште живопись дене пеш шукын тыршеныт. Гимнастика залат тӱрлӧ спорт арверлан пеш поян ыле: турник, коваште имне, пырня, кандыра, вара. Пайрем годым ме лӱмын ургымо вургем дене, кум тӱсан ӱштӧ дене лектынна, мемнан усталыкнам ончаш уло ола погынен.

   Туныктышо-влакат пеш тӱрлӧ лийыныт. Ме чыланат историйым вӱдышӧ самырык туныктышым, Владислав Павлович Спасскийым, пеш йӧратенна. Моло туныктышо-влак мыжерым дене коштыныт гын, тудо ала-молан эреак пинчакым чиен, тыгаяк сылнештарыме, шӧртньӧ полдышаным... Тунемме программын темлыме Ивановын книгажым пешыжак шотыш налын огыл, историйым илышым вияҥден шогышо вийлан, айдемын пӱрымашыжым вашталтыше негызлан шотлен. Чыла тӱҥ йодышлан шкенжын умылтарымашыжым темлен, ойлымыжым тетрадеш возаш шӱден, раш умылымашым йодын шоген. Южо йогырак тунемшылан книгаште савыктыме нимогай ушан ой тичмаш вашмутым пуаш полшен огыл, тыгай икшывын дневникеш «2» ямде лийын. Тыгай сӱрет ятыр жап мемнам тургыжландарен, но варажым ме умыленна: Спасский - ушан айдеме, тиде умылымаш мемнан чоныштына пеш кугу пагалымашым шочыктен. Илышыште тудо шагал кутырышо ыле, эре ала-мом шонышо, да нигунам мыланна лишыл иза семын ыш лий. Ме пагаленна тудым, икымше класс гычак мемнан клас вуйлатыше улмыж дене кугешненна.

   Естествоведений дене туныктышо кӱкшӧ капан ыле, ик шинчаже шайыкрак ончен, но у шинчымашым оҥай темлен. Южгунам воштылаш йӧратен да каникул деч ончыч чӱчкыдынак Чеховым мыланна лудын. Лудын улнымешке, а шкеже тыге веселан воштылын, меат тудым ончен воштылде чытен огынал. Тиде пеш поро кумылан, сай айдеме ыле, ончыл шонымашан улмыжым революций деч варасе илышыжат раш ончыктен.

   Федор Иванович Логинов сӱретлаш туныктен, мотор пӧръеҥ, ӱдырамаш-влак йӧратат ыле. Меат тудым йӧратенна, вет тудо чонналан келшыше сӱретлыме урокым вӱден, адакшым баритон йӱкшак мом шоген да концертлаштына удан огыл мурен.

   Мутат уке, мемнам куштымаште немыч йылмым туныктышо Эльза Густавовна ятыр тыршен, марийжын фамилийже дене Сушкова. Канде тувыржо шотан, чатка улмыжым ончыктен, тунамак самырык да ныжылге, пеҥгыдын йодшо да пашаче ыле. Чӱчкыдынак каныш годым ме тудын инспектор дене немычла мутланымыжым колыштынна, вес йылме дене эрыкан мутланымаш мемнам, ялысе рвезе-влакым, пеш ӧрыктарен да сымыстарен.

   Но ме уло класс дене кутырен келшыме семын ышна йӧрате француз йылмым туныктышынам - Елизавета Осиповна Вейльым. Тиде изи капан, утыж дене тыматле, чатка сур ӱпан шоҥго ӱдырын шкем кучымаштыжат лийын ала-мо тугай, кудыжо мыланна, маскаиге-влаклан, йот да кӱлдымашла, тушманлыла чучын. Тудо ала-молан тоя дене коштын, чӱчкыдынак ола мучко изи болонко пийже дене канен. Класс дене кылым тудо муын огыл, эре кычалтылын, мемнан коклаште шканже шуко тушманым муын. Икана икымше классыштак тудын урокышто спектакль лийын. Шоҥго ӱдыр пеш чӱчкыдын тӱрвынчеш ыле. Тӱрвычмеке, тудо кугу сомылым ыштышыла сумкаж гыч нершовычым луктын, а ме тӱшкан тудлан « А вотр сантэ!» манын ойлышаш улына ыле.

   Пашка Коршунов классышке нер тамакам конден да француз йылме урок деч ончыч, каныш годым, парт еда шавен, тыгодым шагал огыл тамак туныктышын кафедрышкыжат логалын. Урок тӱҥале. Чыла палемдыме радам дене эртен, каласалтын могай «ожордви» числа, кӧ тунемше-влак кокла гыч «сонтапсан». Трук туныктышына нершовычым лукто да тӱрвынче.

  -А вотр сантэ, - ойлена ме  да урок умбаке шуйна.  Но вот туныктышына кокымшо гана тӱрвынчеш, кумышо гана, нылымше гана.

  - А вотр сантэ! А вотр сантэ! - ме вашештена.

Да тунамак пурла, шола могыр гычат тӱрвычмӧ шокта, ончыч изин, вара кугуракын, мучашлан урок йӧршеш шотдымо масакыш савырна. Шоҥго ӱдырамаш,  нершовычым кучен, моткоч чот тӱрвынчеш, чурий мучко шинчавӱд йога. Тунемше-влакат нер, логар чыгылтмым чытен, пич каен кычкырат:                       

  -А вотр сантэ! А вотр сантэ, мадемуазель.

   Ты сомыл тыге пытыш: француженка класс гыч лектын куржо, а Пашка Коршунов писын гына шке осал пашажым ӱштын нале. Инспектор толын. Урок деч вара уло класс кок шагат йолӱмбалне шогыш. Пашка Коршуновым ме ышна ужале.        

Революцийын первый кечылаштыже, нылымше классыште тунеммем годым, француженкын илыме пӧрт окна яндажым кӱ дене шалатен пытареныт, тылеч вара ме тудым ужын огынал. Француз йылмым палена манын, ме моктанен кертын огынал.    

Рвезе-влакын орадыланымышт шагал огыл ыле, но тидат оҥай: тыгай койышым ме поснак йӧратыдыме туныктышо шотышто веле ончыктенна. Икана мыланна, чыла эскерен шуктышо ияиге-влаклан, Спасский ден немка икте-весыштлан келшымыла чучыч. Тунамак классс доскаш  кугун гына «В.П. ден Э.Г.- икте» возалтын. Вес семын Владислав Павлович равняется Эльзе Густавовне. Немка тиде возымым ужын, писын гына класс гыч лекте. Но Спасский толын пурымеке, доскаш ончалын, тыматлын кафедра воктек шинче да тыглай йӱк дене каласыш:

  -Дежурный, доскам ӱшт.

Тидым тынар пеҥгыдын, тынар тыматлын каласыме ыле, класс вигак умылен: тыште воштылаш ок лий.

   Батюшкам, Микал-ачам ме нимоэшат шотлен огынал. Тиде чот пиалдыме айдемым нигӧлан чаманаш ыле. Ала-кунам тудо университетыште юридический факультетым пытарен, но вара чон йодмо почеш юмынъеҥыш савырнен. Шкенжын пӱйшыл черже, йошкар-канде нерже, ӱдырамаш йӱкшӧ, мочыла ӱпшӧ дене тупела шонымашым шочыктен. Мемнам тидат воштылыктен: ватыже тудлан кажне ийын икшывым шочыктен. Икана ме, ӱчызӧ-влак, тудын колошыжым кӱвареш пудален шынденна. Тыге батюшка, йолчиемжым чийымеке, изиш гына камвозын огыл. Йӧра эше швейцар Василий кучен шуктен. Уроклаште тудо китын умшавомышышкыжо логалше Ион нерген воштылтен каласкален, чылаштлан але «5» але «1» отметкым шындылын. Пагалымашлан негыз лийын огыл.

   Моло туныктышо-влак тыглай улыт ыле. Руш йылмым Иван Савельевич Баймаков туныктен,  марий. Арифметика да алгебрам - ош ӱпан самырык Беляев. Коктынат нимо денат ойыртемалтын огытыл. Гимнастикым Холодковский вӱден, тудак надзиратель лийын, тудак «Бобка». Тудын пашаштыже тошто педельын (университетлаште студент-влакым эскерышын - кус.) койышыжо шижалтын: вуйлатыше-влакланат эре келшаш тӧчен, кугурак классласе тунемше-влак дене иктаҥаш семын койын, нуныштат тудым шонданыште тамак дене сийленыт.  Мемнам, изирак-влакым, тудо шотлен огыл. Меат чонна дене тудлан ӱшанен огынал да ужалышылан шотленна.

   Училищым директор Богатырев Михаил Федорович вуйлатен. Швейцар Василий  тудлан вургемжым кудашмыж годым «Ваше превосходительство» манын ойлен. Директор шинчалан перныше пӧръеҥ ыле, сур ӱпан, сӱретысе гай мотор. Тиддеч посна тудо ушан математик, тале шахматист семын ойыртемалтын. Ты айдеме мемнан деч тунар кӱшнӧ шоген, тунар шагал йоча дене кылым кучен, ме ятыр жап тудын нерген нимом пален огынал.

   У йолташ-влак кокла гыч мый вигак Миша Иванов дене келшенам. Тудо ӱдырамаш гимназийысе туныктышын эргыже ыле. Шыма, пушкыдо кумылан, мотор шем шинчан, шкенжым тыматлын кучен моштышо рвезе сӱретлаш йӧратен да ты предмет дене вигак сай сеҥымашыш шуын. Шкеже мый изиэм годым шотан кӧтырем (увалень - авт.) лийынам, шагал тарванылынам, вожылынам, йыштак чапым йӧратенам да шекланенам. Изием годым, кунам авам мылам ойлен: «Каем ыле модаш, Коля!» - мый эре ик семын вашештенам: «Уке, мый лучо шинчалтем». И шинченам мый шкетын шып, мыланем нигунарат шӱлык лийын огыл, очыни, вуем мыйын кӱлешан шоныш дене илен. Тазалыклан начаррак, лунчырий Миша Иванов дене  койыш-шоктышнат келшен, ваш ыштен. Тыгодым ме ик сомыллан кумылан лийынна: коктынат искусствым йӧратенна. Тунемме жапыште ӱшанлын да пеҥгыдын келшенна.  Чон кӧргыштӧ йышт ашныме шонымашнам ме ваш-ваш каласкаленна да ончыкылык илышлан кугу ӱшаннам ваш ойленна. А вет тыгай ӱшанже тӱҥалтыш ийлаштак эше шагал огыл ыле!

   Ме коктынат йӧратенна: эрелан да тӱрыснек. Ойыртем икте шотышто веле лийын: Миша ончыкылык нерген шонымаштыжат нигунам нарашта мотор Нина Перельманжым ыш вашталте, а мый кажне арнян, манме гаяк, шке йӧратымемым вашталтылынам. Чыным ойлаш гын, мый эше Шернурыштак ӱшан деч посна шкемын изи пошкудемым, Еня Барановам, йӧратенам. Тудын тичмаш лӱмжӧ Евгения ыле, но чылан мӧҥгысӧ семын тудым Женя огыл, а Еня манын лӱмденыт. Еня мотор канде шинчан ӱдыр ыле, йытыра йыргешке шинчаже эреак фамилийжым шарныктен, но тидыжат тудын тӱсшылан утларак сӧраллыкым веле ешарен. Ятыр жап коктеланыме деч вара, мый икана вучыдымын тудлан кӱжгӧ йӱк дене каласенам: «Мый тендам йӧратем, Еня!» Еня ӧрын, нимом умылыде, шке шорык шинчажым нӧлталын, мый вожылын йошкаргенам, савырненам да нимом ончыде куржынам. Тидын деч вара, икмыняр кече гыч, когыньнамат Уржумышко наҥгаеныт да мыйым реальный училищыш, а тудым гимназийыш тунемаш пуэныт. Кӱлеш ыле вет тыге лияш: кажне эрдене, школыш кайыме годым, ме вашлийынна, ӱдыр ӱмбакем эреак ала-мом йодшыла, умылаш тыршышыла  ончен. Мыйже тудлан шыдешкен, изиш гына вуемым савалынам, тыге мый, пиалдыме, ойлаш лийдыме вожылмашемлан ӱчым шуктенам.

   Вара вес йӧратымаш шочо - лилий пеледыш гай ошалге, немыч провизорын ӱдыржӧ Рита Витман. Гимназисткын йыргешке значокан упшыжым упшалше,  эреак шып улшо, умылаш лийдыме, но, мутат уке, чоным савырыше ӱдыр. Но чон шижмемым мый ынде почын кертын омыл, да тудо нигунам пален ыш нал, кузе тудын нерген изи реалист шонен, могай шокшо оян почеламут-влакым тудо ты моторлыклан пӧлеклен.

   Рита Витман почеш мый моло ӱдыр-влакымат шокшын шӱлен онченам. Нунын коклаште - комдык неран, чулым да весела Нина Пантюхина. Тиде ӱдыр дене кужу жап огыл гынат, но сылне роман лийын. Немыч-влак дене сар тӱҥалмеке, ме сусыр салтак-влаклан полышым погенна. Пӧрт еда коктын-коктын коштынна: реалист да гимназистка. Реалист оксам погымо атым нумалын, гимназистка - Кӱртньӧ жетонан оҥам, жетоным ме полышым пуышо еҥын оҥышкыжо пижыктенна. Чыла тиде пашаште мыйын алмашташ лийдыме йолташем Нина ыле. Кажне тошкалтышыште, йыҥгыр кучемым шупшылмо деч ончыч, ме (тек юмо мыланна огеш сыре) шупшалалтынна. Тыге мый изин-кугун йӧратымаш      тамлан тунемынам. А пиалдыме йолташем Миша Иванов ӱҥышын, ӱшан деч посна, шке мотор ӱдыржӧ нерген шонен илен да эсогыл воктекыже лишемашат тоштын огыл!

   Миша Иванов ден Нина Перельманын йӧратымашышт ойго дене пытыш. Классыштына кок шотдымо рвезе ыле - Митька Окунев ден Петька Ливанов. Ийгот денат кугурак, ик классыште кок ий дене тунемыныт, "камчаткысе" ик партыште шинченыт да чыла удам шканышт налыныт. Нуно уроклан ямдылалтын огытыл, туныктышо ваштареш ойленыт, тамакым шупшыныт, чаманыде саҥганам тӱчкаленыт, вуйкоҥгыра гыч перкаленыт, чуменыт. Ливанов логар мугыржо дене ойыртемалтын, хорышто бас йӱк дене мурен. Йошкар ӱпан, арава чуриян Митька Окунев ӱдыр-влак шотышто поснак чулым ыле. Француженка Вейльын каен йоммыж деч вара мемнан деке у туныктышо тольо: мотор, чатка кап-кылан, шем ӱпан. Митька Окунев вашмутым ойлаш лекмыж годым шкенжым ӱдырамаш почеш куржталше, шотдымо пӧръеҥла  кучен да вожылдымо шинчаж дене, нимом ойлыде, мотор ӱдырамаш ӱмбаке ончен. Уло класс шыпланен, туныктышын эркын кӱренын-йошкаргын чевергыше чурийжым эскерен. Туныктышо пылыш марте чеверген, эсогыл шӱйжат чевер тамга дене леведалтын, шинчаштыже шинчавӱд погынен, мучашлан журналым кроп петырен да класс гыч лектын куржын... Митькан йолташыже, Петька Ливанов, тунеммынан пытартыш ийлаштыже пиалдыме Нина Перельманым ондален да кудалтен. А Миша Ивановын, курымешлан шып йӧратен илыше рвезын, Москошко художественный училищыш тунемаш кайымекыже ушыжо каен. Икмыняр ий гыч тудо Уржумышто, шке ешешыже колен...

   Улак верысе изи Уржум варажым С. М. Кировын шочмо верже семын чапланен. Мыйын годым мещан-влакын илыме тыглай ола ыле: йырваш пасу да Российысе йӱдвел-эрвел чодыра гӱжлен. Ыле тыште кок изи завод: коваштым ийлыше да аракам шолтышо. Шым меҥге ӧрдыжтӧ, Виче вӱд серыште, пристань лийын. Олам кучышо - верысе купеч-влак - шке шотан верысе клубышто, аракам йӱдымӧ-влакын ушемыште жапым эртареныт. Лийын тыште 5-6 черке, пу барак семын келыштарыме «Аудитория» театр, мланде управе, Потаповын да эше ала-кӧн унагудышт, пеш кугу каземат, аптеке, верысе салтак-влакын гарнизонышт. Гарнизон  ротысо салтак-влакым ушен шоген, тудым важык шинчан, но шпаган чолга поручик вуйлатен. Лийын тыгак пожарник тӱшка - чапле духовой оркестран. Кугыжан пайрем кечыж годым ме нине лӱддымӧ еҥ-влакым куанен онченна. Пайрем парадым Смирнов фамилиян, канышыште улшо, шоҥго генерал вӱден. Тиде шоҥго, пыкше гына тарванылше айдеме, кугезе мундиржым - ош йолаш ден кум лукан ӱмбал вургемжым чиен, эркын гына собор гыч лектын, салтак-влак тудым «караулыш» налыныт да Смирнов изи гына йӱкшӧ дене чыланыштым кугыжан лӱмжӧ дене пайрем дене саламлен. Салтак-влак вашмутым кычкыреныт, поручикын кӱштымыж почеш, пожарник-влак, литавра ден пучыштым шоктен, казарма велыш эртеныт. Уремыште ужалыше-влак шӱкедылын йӱкланеныт, нуным куанен онченыт да саламлен ужатеныт.                            

   Кажне шуматкечын да рушарнян ме черкыш кечывал да кас кумалмашке мийышаш улына ыле. Ме, реалист-влак черкын пурла могырыштыжо рат дене шогенна, а ош ончылшовычан гимназистка-влак - шола могырышто. Шеҥгелнына вуйлатыше-влакна мемнам эскереныт. Кечывал кумалмым мый йӧратен омыл: кок шагат йолӱмбалне шогенна. Эше инспекторын шинча мемнам пеш шӱлыкаҥден. Кажне гана чын ыреслаш, жапыште вуйым саваш туныктен ойлымо годым, юмын шоныш дене пеш устан илыман ыле. А кас кумалтыш пычкемышыште, изи гына тул волгыдышто эртен, мемнан чоннам тӱрлым шонкалаш таратен да куанлын шӱлыкаҥаш йӧным ыштен. Мурызо-влак пеш сылнын муреныт. Кунам ӱдыр-влак «Кӱшыл юмылан тауштымым» але «Шып волгыдыштым» йоҥгалтареныт, логарыш шинчавӱдан комыля толын, мыят моло рвезе семынак ӱмбалнем чоҥештылше, кучаш лийдыме порылык уло манын шоненам, лач тудак мыланем айдемын чын пиалжым муаш полша манын ӱшаненам.

   Южгунам ме черкыште полышкаленна. Рыҥ кечыше тувырым (стихарьым - авт.) чиен, коктын але кумытын юмоҥа ончылно сортам чӱктенна да йӧртенна, алтарьыште полышкаленна да йыштак «шокшым» йӱынна - леве вӱд дене варыме йошкар арака, - кудым причастий годым тамленыт. Полышкалыше семын ме моло сомылымат шуктенна, но тиде кугыеҥ-влакын шӱдымышт огыл ыле, ме шке кумыл йодмо почеш тыршенна. Службо годым йӧратымаш нерген ятыр кагаз мемнан полшымо дене реалист-влак деч гимназистка-влак дек вончен. Ты паша чулымлыкым, моштымашым йодын, но ме писын тунемын шуынна да кугыеҥ кидыш нигунамат логалын огынал.

   Кажне рушарнян черке ончылсо яра верыште эртыше пазарат кугу пайрем лийын. Тышке уло уезд гыч калык чумырген. Конденыт вольыкым, шылым, ложашым, пум да ялысе моло тӱрлӧ арверым. Суртоза вате-влак тиде тӱшкаште азапланен тарванылыныт: вет кочкыш-йӱыш арня мучкылан налалтын, лийын мо нерген тургыжланаш. Тыршен пашам ыштен «Монополька». Кечывал жаплан тудын йырже чонан колышо кап-влак киеныт, ӱдырамашын шортмыжо шоктен, юж шакшын ӱпшышӧ арака, муро да тума шомак дене темын. Аракам йӱдымӧ-влакын ушемыштат «Монополько» деч ӧрдыжеш кодын огыл. Нунынат унашт чӱчкыдынак тура тошкалтышын тореш оҥажым тупшо дене шотлен волен да городовойын полышымыж дене гына йолӱмбак шогалын.

   Кумда тӱня дене кыл кучыдымо, ятыр ий дене пеҥгыдемше тыгай илышыштат мемнан кумылнам вес илыш шке декыже ӱжын: утыж дене поян огыл, но туге гынат пагалымашым сулышо да вийым пуышо. «Аудиторийыште» эреак пашам ыштен да чӱчкыдынак спектакльым ончыктен драма кружок. Илен музыка училище, семым чыла вере пагаленыт да йӧратеныт. Икымше ий тунеммем годым реальный училищыште туныктышо, интеллигенций да кугурак класслаште тунемше-влак «Аидым» (тичмашын) модын ончыктеныт. Чынжым гын, опера рояльын да икмыняр семӱзгарын шоктымо почеш веле эртен, но эртен! Концерт-влак лиеденыт. Кок сай библиотека пашам ыштен. Варажымат, революцийын первый ийлаштыже, шужен ий годым, кунам рӱдӧ олала гыч аристократ интеллигенций тӱрлӧ верлаш лупшалтын, Уржумышто книгагудо пашам ыштен.

   Южгунам Шернур гыч ачам толеден да мыйым шкеж пелен Потаповын унагудышкыжо налын. Тыште ме паяр илышым иленна: кол мӧртньым, шикшеш кӱктымӧ колым, сырым тамленна.Чыла тиде пеш тамле, тыглай илышыште логалдымекочкыш лийын. Рошто да Кугече канышлан ачам мыйым мӧҥгӧ Шернурыш наҥгаен. Теле корно пешак сылне ыле. Тиде - йоча годсо шарнымашем гыч ик эн сӧралже. Ачам корнышко пар имне дене коштын, леведышан орвам але кошевка терым кычкен. Кӱчык ужга ӱмбаке тудо тулупым, йолыш портышкемым чиен - чынак пондашан патыр. Мыйымат тыгак чиктеныт. Терыш шичмеке, йолнам коваште дене леведынна, тынар вургемлан кӧра кидымат, йолымат тарватен кертын огынал. Улазе шке верышкыже шичмек, сапым кучен, пӱгысӧ оҥгыр йӱкым пуымек, ме тарваненна. Кечыгут 20-25* йӱштыштӧ корным эртенна.

   А теле мыланем кугу, кумда, чытыдымын йылгыжше луман пасушто нигунам уждымо, ӧрмашан сӱретшым шарен. Пасу ыле мучашдыме, лач умбалне, каватӱрыштӧ, тасма гае шем чодыра палдырнен. Тер таван йымалне лум кочырге мурен да васарен, кӱшнӧ оҥгыр йылдыртатен, имне-влакын лумаҥше сур оржаштым мардеж шерын, имне-влак нереныт да улазе шуйдаренрак кычкыралын, тудыжат ынде Рошто пайремысе кугыза гай - пондашыжым ий налын. Южгунам корнешна чодырат логалын. Тиде йомакысе малыше кугыжаныш лийын, ала-мом шылтен, тарваныде шоген. Лачак лум ӱмбалысе мераҥ кыша да ала-могай теле кайыкын укш кокла гыч чоҥештен лекмыже, тыгодым пургыж ӱмбак ӧлтӧ дене лумын камвочмыжо чодыраштат илышын шып, йышт, йӱк деч посна шуйнымыжым ушештарен.

   Кугече вашеш пӱрӱс йылтак весе лийын. Тудо иканаште тарванен да помыжалт шуктыдеак умылаш лийдыме, азапландарыше йӱк-йӱаным луктын. Лум шемемын да шып йоҥгышо сем дене шулен. Йогын-влак шке мучашдыме куштымашыштым тӱҥалыныт, чӱчалтыш-влак чӱчалтыныт, яллаште вольык куанен да чытенак йӱкланен, эрыкыш лукташ йодын. Эҥер-влакат чытырналт колтеныт, тӱтыра дене леведалтын, мемнам шотлен пытарыдыме ойго дене лӱдыктеныт. Икана ме ачам дене коктын вӱдшорыш логалынна. Имне-влак тӧрштен шуктеныт, а неле орва ончылжо дене кугу ийыш тӱкнен да вӱдыш логалын. Вӱд мемнан гоч , коваште леведыш ӱмбач шурген йоген, ме изиш гына колымашын кидышкыже ышна логал. Поро имне-влак мемнам утареныт, осал кораҥын.

   Пел корным эртымеке, Часовня марий ялыште имне-влакым пукшеныт. Тыште ме каненна, лавыран да ӱпшышӧ пӧртыштӧ пеле чара йоча-влак коклаште чайым йӱынна. А шӧлдыра ӱмбачын мемнам, кужу трупкажым шупшын, тарваныде, чара вуян шоҥго ӱдырамаш ончен - изиш гына айдеме сынан. Мӧҥгӧ пеш вараш толын шуынна, шӱдыр волгыдо дене, тунам уло села мален да лачак мемнан окнаште изи тул палдырнен: мӧҥгысӧ-влак мемнам вученыт.

   Еш куштылгын огыл илен. Авамын куд икшывыже лийын, мый - кугуракше. Авам сурт кокласе сомылым шуктен, жап деч ончыч шоҥгемын, улак верыште йӧсланен. Ала-кунам чолга да весела айдеме, ынде тудо шкенжын пиалдыме мужыраҥмашыжын тӧрлаш лийдыме неле пӱрымашыжым ужын да уло кӧргӧ чон поянлыкшым икшыве-влакым йӧратымашке виктарен. Авам шижын: чын кугу илыш ала-кушто ӧрдыжтӧ тудын деч посна эрта, а шкеже эркын-эркын йӱлен пыта. Тудо кугешнен каласкален мыланна тыгайым: улыт тӱняште тыгай айдеме-влак, кудышт уло калыклан порым сугыньлат, пиалышт верч кучедалыт, а нуным оролат да поктат, тудын акажат, Миля кокай, шолып сомылым шуктымылан казематыште шинчен, тыгак ачажын шольыжат студент улмыж годым (ме тудым ешыштына Кугу Миклай манынна, а Изи Миклайже мый лийынам) тюрмаште шинчен. Кугу Миклай южгунам мемнан деке толын да шке йырже верысе самырык-влакым чумырен. Тудо пеш моторын мыланна умылаш лийдыме муро-влакым мурен, весела сынже дене калык верч орланыше, ончыл шонымашан еҥым ушештарен. Тиде мыланем ту жапыште тушто семын лийын, тыгай туштым умылаш але шотем ситен огыл.

   1914 ийын, 2 классыште тунеммем годым немыч сар тӱҥале. Тудо мемнан деч пеш мӱндырнӧ каен, садлан мо ышталтмым ме шагал умыленна да тӱҥалтыш жапыште тиде сар мемнан илышнам кугун вашталтен огыл. Икана училищышке ончычсо тунемше-влак тольыч, ынде самырык прапорщик лийыныт да туныктышо-влак дене, директор дене чеверласен, фронтыш тарваненыт. Нунын у чиемышт погонан, кердан лийын. Ме умшам карен нуным онченна да кӧраненна. Вара увер шоктыш: нунын кокла гыч иктыжым, Кошкиным, пуштыныт. Колышын капшым олашке свинец колоткаш конденыт, тудым реальный училище шӱгарлашке тоеныт. Тидын нерген мый патриотизм шӱлышан «Кошкинын колымыжлан» почеламутым возенам да ятыр жап пеш сылне почеламутлан шотленам.

   Чыла суртлаште сар каен шогымо чекым ончыктышо карт-влак кеченыт, флажок дене фронтын линийжым палемденыт. Тӱҥалтышыште тиде мыланна келшен, поснак Пруссий мландыште ончык эртыме годым, но варажым флажокым ончык огыл, а шенгек чактарыме годым, тиде модыш мыланна шерым темыш. Лачак салтаклан каяш тарваныше рвезе-влакын йӱшӧ йӱкышт да ӱдырамаш-влакын шортмышт  тӱняште ала-могай шучко да нимом чаманыдыме сомыл ышталтме нерген шижтарен. Тиде нигунарат пычкемыш Уржумышто, азапланыде, флажокым кусарен модмо нерген ойлен огыл.

1955                     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Вараш кодшо шошо

 

Пӧрт леведыш ӱмбалне шып модын,

Пӱнчӧ тӱҥым шыман ырыктен,

Кӱшкырак-кӱшкырак - вараш кодын -

Шошо кече кӱза шыратен.

 

Ал-кӱрен шикш лоҥгаште лӱҥгалтын,

Лышташаҥдыме укшым йоплен.

Кечыйолын шӱртешыж авалтын,

Шӱшка шӱшпык -





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1