Муш Нади, Байгурезь курыкын озаже

Муш Нади, одо писатель

Байгурезь курыкын озаже

 

Акрет годым илен улмаш мунло Поэт. Тудо эҥерын юарлен йоргыктымыжым колыштын, канде кавашке нӧлтшӧ йӱксӧ-влакым умшам карен ончен, шорык тӱшка гай пыл ора лугалт варналтмым эскерен. Поэтын ик мотор-мотор шонымашыже лийын. Тудо кажне почеламутышто икте нерген гына Ош Юмылан кумалын: кеч ик татым чоҥештылаш ыле, Байгурезь курыкын сем аршашыжым колыштшаш ыле, ужаш ыле Курык озан кӱсле дене пералтымыжым, кайык йылмым чон дене умылен колышташ ыле… Тыгай йодмаш дене кажне кечын Поэт Юмым сӧрвален.

Чын але шоя тиде – ме огына пале. Но ик кечын Байгурезь курык ӱмбалне чоҥештылше кайык Поэт деке волен, маныт. Изи кайык мурызым шулдырешыже шынденат, кавашке нӧлталын, маныт. 

Тыгай кугу пиалжылан мучашдымын куаныше Поэт Мландыш волыде кертын огыл. Чеверласыме тат чоныш шӱлыкым велен гынат, Поэт улыжат ик гана ужмо тӱням монден огыл. Мӧҥгешла, тудын чонжо кайыкыш савырнен да Байгурезь курык ӱмбаке чоҥештен. Ончалза ты курыкым: ойлат, Поэтын чонжо тушто ила…

 

Сонарзе Пойшурась

 

Илен улмаш ожно Варуш лӱман рвезе. Тудо ий еда Юмылан кумалын, садлан Юмыжат тудым йӧратен да арален ашнен. Ты суксо эргым поснак Чодыра оза кумылаҥден.  Могай гына пашалан тудо рвезым туныктен огыл! Эсогыл изи Варуш Чодыра озан теркупшешыже, модын, пӧртым чоҥен. Изинекак пӱртӱслан шӱмаҥше рвезе шем чодыра мучко сурт воктенсе кудывечыштыже модмо  семынак куржталын. Тудо тысе янлык-влакымат вич парняж гай пален, нунын койыш-шоктышыштым, коштмо корныштым, илыш йӧныштым эскерен. Чыла тидым тудлан Чодыра Оза ончыктылын.

Кушкын шумекыже, Варуш тале сонарзыш савырнен. Тунам тыгаят лиеден: пеленже кок пийым налын, Маскамат сонарлен. А кунам ныллымше маскам кучаш каен, кумыл тодылалт шортын. Сонар гыч  пӧртылмеке, родо-тукымжым, йолташыже-влакым маска шыл дене сийлен. «Шкемын ныллымше маскамым муынам, тетла сонарлаш ом тӱҥал» – увертарен чылаштлан. Тыге Чодыра Озан порылыкшылан тауштен, надырым пуэн.

Ынде Варуш чодырашке шкетын коштеш, эсогыл Пий йолташыжымат огеш ӱж. Маска-влак тудым снеге аланыш ужатат, ур-влак поҥгым да пӱкшым погаш полшат.

 

Ирмардеж.

 

Ала-кунам ожно илен улмаш пеш чот ушан, чыла палыше Пали лӱман айдеме. Тудо ончык пӱрымашым каласкален кертын, ойгыш вочшылан мужедын, черлым эмлен. Чыла чер деч утарен кертын. Тӱрлӧ шудо-лышташ дене эм вӱдым шкеак шолтен-левештен ямдылкален. Калыкыште тидымат огыт шылте: эмлызе лудо пагар да шудышырчык шӧр денат эмым чумыркален.

Палин каласен мошташ лийдыме куатше нерген ӧрдыж кундемлаштат еҥ-влак ваш-ваш ӧрын каласкаленыт. Тудын Каваюмо, Мландава, эсогыл Керемет дене кутырымыжымат калык шкеак шекланен. Мландава тудлан лӱсвӱдурвам пуэн,  Каваюмо ший да канде тӱсым велен, Керемет тӱрлӧ шинчалым темлен. А эмлыме пашаште моткоч кӱлешан да шергакан тул-савышым да кӱдырчӧ деч вара шаланыше кӱм Ирмардеж колтен. Южгунам Ирмардеж калыклан моткоч шыдешкен, мый ом пале: молан? Тунар чот шыдешкен, эсогыл йылт ужар тӱсым налын. Калык деке волгенче-кӱдырчӧ, осал тӱтан дене толын. Еҥ-влакым волгенче дене волгалтен да черым колтылын. Ты жапыштак тудо Палилан кӱдырчӧ годым шаланыше кӱ-влакым кышкен. Тыгай годым еҥ-влак, чер дене орланен, Ирмардежым вурсеныт. Палин полшымо дене эмлалтын, чер деч утаралтмеке, нуно шоненыт: «Мо тыгае ышталтеш? Кузе ме илена?» Вара Ирмардеж йӧршеш ынже сыре манын, титакыштым касарен, мланде марте вуй савен, тудлан кумалыныт. Тунам угыч илыш шке йогынжо дене шыргыктен.

Ий-влак эртеныт. Ирмардежын куатшылан ынде нигӧат ок ӱшане. А калык чон ойгыж дене чыла палыше Пали деке со коштеш.

 

Вӱдӱдыр

 

Икана нужна еҥын эргыже поян тӧра деке киярым оролаш тарлалтын. Киярже эҥер воктене кушкеш улмаш. Рвезе тушто шкетын йӱд-кече оролен. Орол эрге кӱслем шокташ мастар улмаш. Омаш кӧргышкӧ пурат, кечыгут кӱслем пералтен шинча.    

Икана тыге шоктен шинчымыж годым омаш воктен ала-кӧ тывырдыкым кушташ тӱҥалын. Рвезе шымлен колыштеш, но ончалаш ок вашке: кӧ тушто кушталта? «Вескана», – шоналта.

Эрлашыжым сортам ылыжта да киярым погымо лаче дене леведеш. Шкеже угыч кӱслем кучен, шокташ тӱҥалеш. Изиш лиймеке, эрге шижеш: тудын ончылныжо ала-кӧ лыж-лыж-лыж пӧрдын савырна. Рвезе лачым кораҥда да сорта тул волгыдышто куштышо мотор ӱдырым ужеш. Мотор ӱдыр рвезын чонышкыжак шыҥа, ӱдырат тудын деч ойырлен огеш керт. Тудо рвезылан шкенжым марлан налаш темла. Рвезат келша. Тунам гына ӱдыр рвезылан каласа:

– Мый декем мӧҥгышкӧ мийымекет, «О юмо» манын ит ойло. Юмым йӧршеш ит шоно. Уке гын ачамын поянлыкше мемнан деке огеш кусно.

Тыге ӱдыр рвезым шкеж деке ӱжын наҥгаен. Эртат корно дене, а ончылно ни ял, ни почиҥга ок кой. Рвезе йодеш:

– Кушто тыйын пӧртет, кушто ялет?

Ӱдыр вашешта:

– Муына, тый лачак ит азаплане.

Тыге нуно эҥер серышке миен шуыт. Ӱдыр кидше дене вӱд ӱмбалым пералта, тунамак йогынвӱд кокыте шелалтеш. Тиде почылтышыш нуно коктын пурат. Ӱдырын ачаже олно семын ӱстел ӱмбаке кок терке шӧртньым луктын шында, шуко вольыкым сӧра…

Рвезе вӱдомса гоч мӧҥгеш лекмыж годым савырнен ончалеш: почешыже вольык тӱшка лектеш. Рвезе умшам каралтенат «О юмо, кушто тынар вольыкшо шыҥен?» пелештен. Тунамак вӱдпӧрдем петыралтын, лекташ тарваныше вольык поянлык петыралт кодын.

- Молан тыге пелештышыч? Ачамын поянлыкше йылт лектын ыш шу, лачак мыйын кид ден шочшо гына пеленем кодо…– ӱдыр рвезым шылтален.

Тыге нуно рвезын суртышкыжо толыныт. Ӱдырым тынеш пуртеныт, сӱаным ыштеныт. А сӱаныштышт мыят подылынам, тамленам. Сайын сийленыт: еҥ-влак чарка гыч йӱыныт, а мый рожын корка гыч. Кызыт ты Вӱдиян ӱдыржӧ ден саде эрге пеш поян илат, манеш. Нуно шергакан сатум – полдыш ден кадыр имым – ужален илат…

 

Омо

 

Кок эрге чодырашке каеныт улмаш. Кечыгут кожла мучко коштыныт, тӱрлӧ емыж-саскам погеныт. Кас шумеке, тулотым ылыжтеныт, тидым-тудым пурлыныт  да малаш возыныт. Иктыжым омо вигак пызыралын, а весыже йылт мален кертын огыл. Нимом ышташат, ласкан каныше йолташыжым эскерен киен. Йӱдрӱдыштӧ кенета онча: йолташыжын умшаж гыч лыве лекте да чоҥештен кайыш. Тидым ужын, рвезе эр марте йӱд мучко лӱдын чытырен. Кече лекмешке, тарванаш тоштын огыл. А эрдене, кече лекме деч ончыч ты лыве угыч пӧртылын да рвезын умшашкыже чоҥештен пурен.

Лупс кошкымеке, йолташыжат помыжалтын. Малыде орланыше рвезыже йодеш:

– Могай омо кончыш?

Рвезе йӱд мучко ала-кушто коштмыж нерген ойла:

– Тушто изи эҥер ыле, а эҥер серыште шӧртньым суралыман сондык шога.

Йолташыже тидым сайын шарнен кодеш. Ты эҥерым рвезе пален. Шке семынже шоналтен: йӱдым йолташемын чонжо чоҥештылшыжла чыным ужын дыр.

Рвезе-влак эше кечывал марте чодыра мучко коштыт. Йӱдым малышыже ялыш пӧртылаш ойым ышта. Весыже «Мый але йӱдвел могырыш коштын савырнем» пелешта.

Тыге йолташ-влак ойырлат. Иктыже ял могырыш савырна, весыже эҥер велышкыла лупшалтеш. Миен шуэш эҥер деке, онча: нарашта ӱдыр эҥыжым пога. Палыме лийыт. Икмыняр жап гыч сӱанышкат калыкым чумырат. Нунын деч пиалан тӱняштыжат уке манын, ялыште тачат ойлат. 

 

 

 

  

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1