Лум Курыкын Шӱлышыжӧ

Лум Курыкын Шӱлышыжӧ

 

Пеш ожно Альпа курык кокласе ик ялыште илен улмаш  ковыжым шоктышо мастар. Тудо черкыште, трактирыште семӱзгар дене шоктен, но нужналык йол кышаж почешак коштын. Уста семмастарын  колен колтымекыже, пелашыж ден эргыже йылт кӱчызӧ гай нужнаш кодыныт.

Туге гынат вич ийым эрталтыше изи Фритц нужналык нерген утыжым шонкален огыл. Тудо ачаж дечын – весела кумылым, аваж дечын – тыматле койышым да пӱрымашын изи порыжланат тауштен моштымо усталыкым налын улмаш. Кечыгут сылне мурсавыртышым муралтен, ачажын кугу ковыжшо дене толашен-толашен семым луктын. Тунамак аважын чурийыштыже ойган куптыр йомын, пошкудо-влакат ынде изи мастарын усталыкшым йӧратен эскереныт.

Неле паша, чӱдӧ кочкыш, телын йӱштыжӧ пеш вашке аважын тазалыкшым лунчыртеныт. Изи Фритц ынде черле аважым ончен, мӧҥгысӧ сомылым тӧрлен, озанлыкысе ок кӱл арверым ужалкален але ломбардыш пыштен илаш тӧчен. Тыге тудо эркын-эркын чыла ужален пытарен. Суртышто лачак ковыж гына кодын. Оксалан кӧра ойганен, илен лекташ манын, рвезе семӱзгарымат ужалаш шонен пышта. Эшежым пайрем кечын черле аважым шокшо шӱр дене сийлынеже улмаш.

Урем дене эртышыжла вашлийме еҥ-влаклан семӱзгарым налаш темлен, но тудын тошто ковыжшо нигӧланат кӱлын огыл. Тыге пиалдыме эрге  черке воктен верланыше трактир марте миен шуын.

Верысе калык эрден кумалме мурым йоҥгалтарен пытаренат, кочкыш сий дене чон куатым пеҥгыдемдаш, трактирысе ӱстел йыр чумырген улмаш.

Тиде жапыште кочмыгудыш, кугу ковыжым сакален, изи Фритц  пурен шогалын. Тудым чыланат пеш йӧратеныт, сандене тыште икшывым эн самырык, эн рвезе уна семын вашлийыныт. А ик поро чонан еҥ изи эргым ӱстел ӱмбаке нӧлтал шогалтен да каласен:

– Пагален йӧратыме Фритц йолташна,

Ковыж ден шокталтен, муралтал мыланна!      

Рвезым йодашат ок кӱл улмаш: ковыж кылым шупшылал, йыгалтен колта. Куаныше калык изи рвезын кӱсенышкыже оксам опта, а утыжден поро озавате корзинкашке тӱрлӧ кочкышым поген кучыкта. Тыге рвезын кумылжо шукталтын: мо кӱлеш, чылажымат муын, тыгодым шергакан ковыжым арален коден.

Кӱчык жаплан ава ден эргын суртышт воктеч нужналык кораҥеш. Но кунам угыч кочкаш нимо кодын огыл, эрге, сай пӱрымашым кычалын, тӱня мучко каяш шонен пышта. Аваже ту жаплан черым сеҥен кертын улмаш. Чон корштен, ава изи эргыж дене чеверласаш келшен да корныш лекташ тупмешакым погкален. Шочмо сурт гыч лектын кайымыж годым тудо пеленже изишак киндым, да чон тич аважын поро ой-каҥашыжым налын. Ты годым Кугече пайрем лишемын улмаш.

Курык кокласе ял гыч эн лишыл ола марте корно пич чодыра гоч эртен. Калык ойлымылан ӱшанаш гын, ты чодыраште осал шӱлыш озаланен. Садланак калык ола велыш чодыра корно дене коштын огыл, ӧрдыж гыч кораҥ эртен.

Но изи рвезын чонжо нимо дечат лӱдын огыл. Тудын шонымашыже ару да титакдыме лийын. Тыге мемнан тале эргына, шуко шонен шогыде, чодыра корно дене ошкылеш. Мыняр кӧргышкырак пура, тунар тыматлырак пӱртӱс тудым йыр авыра, тунар куанлырак шӱлыш чонышто илана да пайрем кумыл озалана. Тыште пеледышыжат утларак сылнын пеледын да тамле ӱпшым луктын, кайыкшат утларак йоҥгатан да арун, веселан муралтен, южшат утларак мӱй таман лийын. А кечыже пушеҥге вуй коклаште тугай сото волгыдым шарен, ондак тыгай тӱсым рвезе нигунамат ужын огыл улмаш.

Сымыстарыше, вучыдымо куаным шижын, изи Фритц ылыжтен: ик корнывожышто чарналтат, ковыжым кидыш кучен,  чон почын, семым луктын, муралтен колта. Тунамак ты сем вашеш йӱксавыш йоҥгалтеш. Тиде йӱксавышыште умылаш лийдыме йӱк шергылтын, ты йӱк эре лишемын да лишемын. Фридрихын семӱзгар дене шоктымо семым ынде шӱдӧ дене изъеҥ (гном)-влак авалтеныт улмаш: Нуно оҥгыр семын уло чодырам шергылтарен муреныт. Чодыра кокла гыч тӱжем наре изъеҥ лектынат, муро дене рвезым саламленыт. Кугыракышт  тыгай мут дене рвезе дек саврнен:

– О, нӧргӧ эрге, тыланет таче тышке толаш пиал логалын. Лачак ик гана, Кугече пайрем деч ончыч, мыланна, мланде кӧргысӧ чонан-влаклан ош тӱняш лекташ да шошо кечым келанен ончаш пӱралтын. Корныштына тыйын гай лӱддымӧ эрге логалеш гын, ме тудым шкенан озана деке, Лум Курыкын Шӱлышыжӧ деке,  наҥгаена. Тудо кеч-кӧмат пиаланым ыштен кертеш. Айда мемнан дене пырля!

Изи семмастар тыгай савыртышым вучен огыл гынат, лӱдде изъеҥ калык тӱшка пелен тарванен. Корнышт ончыч курыкыш вийналтын. Водгыдо лышташанчодыра, шем иман кожла, чара руэм гочын эртен, нуно луман да иян курык саҥгашке толын лектыныт. Пырдыж гай курык шӧрыныштӧ Кугыракышт тояж дене кӱм пералтен. Тунамак кум кугу капка почылтын да волгенче семын уло арвылым, изи Фритцым авалтен петыралтын.

Йол йымалсе мланде эркын ӱлыкӧ волен. Икмыняр жап гыч чыланат лӱдыкшӧ мланде кугыжанышыш логалыныт. Фритц лдмыж дене шӱлалтенат огыл. Йол йымалне пеҥгыде мландым ончалын гына тудо луш шӱлалтен да кугу волгыдо полат кӧргыштӧ улмыжым умылен. Рвезе кумда сылне пӧлем покшелне, кӱкшӧ трон ончылно шоген, йыр-ваш изъеҥ-влак чумыргеныт.

Чевер-йошкаргын выльгыше тронышто Лум Курыкын Шӱлышыжӧ шинчен. Кугу озан вургемже, посто да порсындене ургымо, велыжан-велыжан чиемже ший да шӧртньӧ дене йолген. Сур вуйыштыжо шӧртньӧ да шергакан кӱ чинче дене сылнештарыме вуйчиемже волгалтын. Чурий сынже, пондашыже пеҥгыдылыкым да порылыкым ончыктен.

Изъеҥ-влакын Кугыракышт Лум Курыкын Шӱлышыжым саламлен, мланде ӱмбалне шошо сӱретым ончаш йӧным ыштымыжлан тауштен, умбакыже мом ышташ йодын.

Лум Курыкын Шӱлышыжӧ тыматлын вуйым савалтен, мланде ӱмбалне мом ужмышт нерген каласкалаш йодын. Кугырак корныш миен коштмо нерген ойлаш тӱҥалеш:

– О, кугыжана, ме мландысе шошын сӧраллыкшым ужынна. Ме нӧргӧ ужар шудо ӱмбач эртенна, тӱрлӧ тӱсан пеледышын ю тамжылан куаненна, укшлаште нерешталтше лышташым онченна, кайык мурым колыштынна, курыкысо ару юж дене шӱленна. Ош кечын шокшыж да волгыдыж дене ыренна. О, кучемъеҥна, мландысе тӱнят пеш мотор! Тыште ме айдеме икшывым вашлийынна. Тудым тендан дек ӱжын конденна. Тиде рвезын лӱмжӧ Фритц. Тудо Лум Курык Шӱлышын порылыкшым, тыйын чон шымалыкетым сула. Ачаже икмыняр ий ончыч ош тӱня дене чеверласен, аваже черле. Ты рвезе сем сымыктышын полшымыж дене аважым тазаҥдарынеже, нужналык деч утлынеже. Поро лий, колышт тудым!

Лум Курыкын Шӱлышыжӧ изи икшывын чон арулык келгытшым шаҥгак шижын шуктен улмаш. Рвезым шкеж деке шыман ӱжын да ала-кунам ялысе трактирыште сийланыше еҥ семынак пелешен: 

– Пагален йӧраталме Фритц йолташна,

Ковыж ден шокталтен, муралтал мыланна!     

Шукертак колмо тыглай ой Фрицын лӱдмыжым ӱштылмыла пытарен. Изи семмастар тунар чоным пыштен шокталтен колтен, изъеҥ-влакын пондашышт мучко яндар шинчавӱд йоген, а Лум Курыкын Шӱлышыжӧ  кумыл тодылтын пелештен:

- Нӧргӧ йолташем! Тый айдеме тукымын, мланде илышын икымше икшывыже улат, кудым мый тӱкен ом керт. Тыйын пӱрымашет утларак кугу Шӱлышлан келшен толеш, тыйым пеш вашке кугу чап да пагалымаш авалта. Ошкыл шке корнет дене, йоча годсо чон арулыкетым ӱмырет мучко арале. Тыште лийме нерген шарналтен илашет тиде ший мераҥигым кучыктем. Мыняр жап поро да ару чонан аралалт кодат, тунар жап ты мераҥиге тылат да тыйын суртетлан пиалым кондаш тӱҥалеш. Чеверын!

Волгенче волгалте, кӱдырчӧ кӱдыртыш – Фритц адак ончычсо корнывожышто улеш. Нӧргӧ ковыжызо шӱлалтен. «Могай сылне омо!» - шоналтен. Но кидыште улшо ший мераҥиге мланде йымак чынже денак миен коштмо нерген ойлен.

Ынде Фритц мӱндыр эл-влак нерген шонен огыл. Тудын чонжо мӧҥгыжӧ ӱжын, мом ужмо-колмыж нерген писынрак аважлан ойлымыжо шуын.

Ава вучыдымын пӧртылшӧ эргым шокшын ӧндалын, каласкалымыжым ӧрын колыштын. Вара Лум Курык Шӱлышын пӧлекшым, ший мераҥигым, шергакан арверым аралыме шкапыш шогалтен. А эргыжлан тамле кочкышым да пушкыдо вакшышым ямдылен. Эрлашыжым мален кынелмеке, рвезе мераҥигым ончалын да юзо сӱретым ужын: йӱд тымыкыште мераҥиге кугече муным мунчен. Аваже ты муным кидыш налшыжла пуртен  колтен. О могай пиал: муношо - ший, муноптем шӧртньӧ лийын велын.

Тылеч вара ава ден эргым нужналык ойгандарен огыл. Вет мераҥиге кажне кечын ик муным мунчен. Ынде ару чонан эрге авалан эмымат, тутло да пайдале кочкышымат налын кертын. Тыге ава йылт шке тазалыкшым пӧртылтен да у куат дене сомылкалан пижын. Эргыжат чыла яра жапшым йӧратыме сем пашажлан пӧлеклен. Лум Курык Шӱлышын сугыньжым шуктен, тудо поянлыкым, пагалымашым да чапым ончыде, поро кумылан,  да ару чонан аралалтын.Юзо мераҥигат шке озажым ший-шӧртньӧ муно дене куандарен. Ты чапле пӧлек йыр улшо калыкын нужналыкшымат пытараш полшен.

Иктым гына чаманен палемдаш логалеш: Кугече годым пӧлеклыме кажне муныштак кугу Лум Курык Шӱлышын изи семмастарлан  кучыктымо юзо мунын куатше уке. Тыгайым тудо уста саммастарлан гына кучыктен.                          

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1