Лудо-ӱдыр

Лудо-ӱдыр

 

Ала-кунам пеш ожно, акрет годым, ош тӱняште илен улмаш нужна ӱдырамаш. Тудын парня гай ик эргыже улмаш. Икана рвезе чодырашке миен да мӱндыр верышке торлен кайымыжым шкежат шижын огыл. Тыге ик ганат уждымо ер серышке толын лектын. Сер деке лишемын да шкежат ӧрын колтен:  вучыдымын вӱд гыч кум ӱдыр тӧрштен лектын да кайык пыстыл гыч ургымо тувырым шоҥалын, лудыш савырнен, кайык йӱкым луктын чоҥештен каеныт.  

Кум ӱдыр кокла гыч кыдалашыже рвезын шӱмеш пижын. Но мом ыштет? Кайык-влак писын чоҥештен йомыныт, рвезе мом ышташат пален огыл. Мӧҥгышкыжӧ пӧртылын да аважлан ужмыж нерген ойлен.

–  Пӧртыл уэш ер серышке, изирак пӧртым чоҥо, –  ойым пуэн аваже.

Рвезе кочкыш шапашым налын да корнышко тарванен. Верышке миен шумеке, изирак пӧртым нӧлтен шынден. У тылзе гыч тӱҥалын, кажне эрден да кастен йӧратыше рвезе ер йыр пӧрдын, мотор лудо-влак ер серышке угыч шинчын, пыстыл вургемыштым кудаш шуат манын вучен.

Икана, кас велеш, ер йыр савырнымыж годым, серыште кудаш кодымо кум тувырым ужылалтен. Писын гына кыдалне кийыше тувырым руалтенат, рвезе суртышкыжо куржын, сондыкыш петырен пыштен. Тунамак омсам тӱкалтыме йӱкшоктен, ала-кӧн ныжыл йӱкшӧ йоҥген:

–  Поро лийза, пуртыза мый тувырем йомдаренам!

Рвезе омсам почын, а шкеже омса шеҥгеке шылын. Суртышко мотор ӱдыр пурен, олымбалне кийыше леведыш дене петырналтын, оза деч тувыржым пӧртылташ сӧрвалаш тӱҥалын. Рвезе тувырым пӧртылташ кӧнен огыл, тудо аваж деке вашкен. Пел корным эртымеке, рвезе сондыкым петырыде кодымо нерген шарналтен. Тунам рвезе мӧҥгеш куржаш тарванен, но вараш кодын: ӱмбалныже шулдыр йӱкым колын. Вуйым нӧлтал ончалын гын, лудо-ӱдырын сынжым пален. Тудо рвезылан кычкыралын:

–  Мыйым муаш шонет гын, тылат мӱндыр корным эрташ перна: мыйын шочмо элем – Янда Курык.

Жапым шуйкалыде, рвезе угыч корныш, лудо-ӱдырым  кычалаш тарванен. Тыге тудо лишыл верланыше ола деке миен шуынат, кычкыралын:

–  Поро калык, кӧ мыланем Янда Курыкыш корным ончыкта?

Но нигӧ тудлан полшен кертын огыл, тыге тудо умбаке эрта. Шуко-шагал ошкылмеке, корно воктен пӧртым ужеш. Трук ты пӧртын ик окнаже почылтешат, пӧръеҥ ончалеш. Тунам рвезе угыч йодеш:

- Ала те каласеда: кушто Янда Курык верланен?

–  Мый ом пале, - палыдыме еҥ вашешта. – Ала мыйын тарзем тушто лийын?

Пӧръеҥ ший шиялтышым луктын, веселан шӱшкалта. Тунамак нунын деке пире, маска да моло янлык-влак толыт. Но нунат тыгай курык нерген колын огытыл. Эн пытартышлан кум йолан мераҥ койылалтыш.

–  Мераҥ таҥ, ала тый, кушто улеш Янда Курык? – йодын оза.

–  Мый да ом пале! – моктанен пелештен чолак мераҥ.

–  Тугеже ты рвезым тушко ужатен колто, - шӱден оза.

Ой колыштшо мераҥ, рвезе ончылно тӧршталтен, корным ончыктен. Тыге нуно кугу чодыра марте ошкылыныт. Тыште изи янлык корно йолташыжлан каласен:

–  Ынде эре ончыко, ончыко ошкыл, тыге куш кӱлеш, туш миен шуат.

Шайык шинча тунамак савырнен да кудал колтен.

Умбакыже рвезылан шкетшылан ошкылаш пернен. Тыге тудо колышо имне деке миен лектеш. Ты вольык верч пире, маска, корак да кутко ӱчашеныт. Рвезын лишкырак лиймекыже, корак тудын деч мумо поянлыкым ныл ужашлан пайлаш полшаш йодеш.

–  О, тидым мый уло кумылын шуктем! – вашештен рвезе да пашалан пижын.

Эн ончыч тудо имне вуйым пӱчкын ойырен да тудым куткылан шуэн:

– Тый тынар писын тӱрлӧ шыгыр корныла дене коштат, тыланет вуй лачак лиеш! – пелештен.

Вара рвезе имньын мӱшкыржым почын да тушто мо улмым кораклан темлен:

– Тый коштыраште пургед кычалаш йӧратет, нал ты ганат!

Сур пирылан рвезе ойлен:

–  Ну, а тыланет лу келшен толеш, нал лу орам шканет!

Пытартышлан корныеҥ маскалан ойлен:

–  Тыйын логарет тынар кугу, мо дене гынат тудымат темыман, нал шылым!

Янлык-влак тыге имне шылым пайлыме дене келшеныт да рвезылан таушташ шонен пыштат. Тореш чапа шке капше гыч ӱп пырчым кӱрлынат, рвезылан кучыктен:

–  Ойгыш логалат гын, ты пырчым йылме йымакет пыште, тунам тый маскаш савырнет.

Сур пират рвезылан тыгакак таушта:

- Йӧсӧ лийме годым ты ӱп пырчым умшашкет налат гын, тунамак сур пирыш савырнет.

А изи кутко самырык еҥлан шке йолкопажым шуялтен:

– Нужналык толеш гын, йылме йымакет мыйын чапамым пыште, тунам мыйын семынак изи чонан лият.

А шем корак шулдыржо гыч ик пыстылым кӱрлынат, ойлен:

–  Кӱлеш лиеш гын, умшашкет ты пыстылым нал, тунам тыят кайык семынак кӱшкӧ чоҥештет!

Рвезе поро янлык-влакын пӧлеклан тауштен, угыч корныш тарванен. Вучыдымын мӱндырнӧ йолгышо волгыдым ужеш – тиде Янда Курык улмаш. Корныеҥ веселан да йомартлын умбакыже йолден. Тыге тудо курык воктеке толын шуын. Курык вуйышто ӧрыктарыше полат верланен. Рвезе курыкыш кӱзаш шонен пышта, но курык яклака да тура улмаш, садлан изиш нӧлталтмек, угыч да угыч мунчалтен волен.

Тунам рвезе маска ӱп дене пайдаланаш шонен пышта, лузга маскашке савырна да пӱсӧ кӱчыж дене тошкалтышым ышташ пижеш. Но маска ий моклакан пӱсӧ шӧрынжӧ дене сусырген пытен, садлан ты шонымаш дечат кораҥаш логалеш. Тунам рвезе пирыш савырна да пӱсӧ пӱйжӧ полшымо дене курыкыш кӱзаш тӧча. Тиде йӧнат тудлан ок полшо. Пытартышлан тудо коракын пӧлекшым кучылтеш. Тыге тудо куштылгын курык вуйыш чоҥештен кӱза. Полат кӧргыштӧ, почмо тӧрза воктен шогышо, йӧратыме ӱдыржым ужеш. Саламлалташ шонен, тудо тӧрза деке лишемеш. Ӱдыр куанен шыргыжалын да каласен:

–  Мыйын авам – локтызо. Мемнан сӱанлан ваштареш. Тый тудым  келшымешкыже, орландрен индыре.

Самырык ӱдыр уна рвезым коден кая. Рвезе жапым шуйкалыде куткыш савырна да локтызын малымвер йымакыже кудал пура. Пычкемышалтмеке, ӱдырамаш толешат, вакшышыш возеш. А мемнан талешкына локтызын леведыш йымакыже пура да чарныде чывыштыл-пуредыл орландара. Тыге тудо локтызылан кокымшо, кумшо йӱдымат малаш эрыкым ок пу. Кумшо йӱдым, волгыжаш тӱҥалме годым, локтызо куткым руалтен куча.

–  Шижам, тый тыглай кутко отыл, –  пелештен тудо да руалтен кучымо чонаным айдемыш савырен. – Мо тыланет тыште кӱлеш?

–  Мый тыйын кыдалаш ӱдыретым марлан налнем, –  вашештен рвезе.

–  Тидым ышташ лиеш, но ӱдырым сулен налман, –  келшен локтызо.

Локтызо лектын да уэш муно дене пӧртылын:

–  Тиде муным тый шалатыде йӱшаш улат, – темлен ӱдырамаш рвезылан.

Рвезе шкетын кодмекыже, угыч куткыш савырна да муно шӱмым шӱтен йӱеш. А вара рож верым ужаш лийдымын петыра. Уэш айдеме сыным налын, локтызылан пӧртылта.

–  Йӧра ты шӱдымым сайын шуктышыч, –  вашештен ӱдырамаш. – Кокымшо паша нелырак лиеш, шотыш налаш йодам. Тышеч мӱндырнак огыл кугу чодыра гӱжлен шога. Кум кече жапыште ты чодырасе пушеҥге-влакым, оранек йӧрыктен, пӱчкеден, пу комыляшке савырышаш улат.

Рвезе, тыгайым колын, ончыч ӧрын колтен, вуй сакен лектын да эркын чодыра могырыш тарванен. Чодыра тунар кумда улмаш, эсогыл шинча ончалтышыш шыҥен огыл. Шӱлыкаҥше рвезе улнен да мален колтен. А кунам помыжалтын – лийдымашлык сӱретым ужын, тӧршталтен колтен: кугу чодыра пуйто лийынат огыл, тыште-тушто чаткан оптымо пу артана-влак нӧлтыныт.

–  Тиде мый, малыме жапыште тылат тыге полшенам, - трук рвезе шке йӧратымыжын йӱкшым колын. – Ит ойгыро, мый кумшо тергымашымат тыланет шукташ полшем.

Йӧратыше рвезын вигак кумылжо нӧлтын. Локтызо деке пӧртылынат, шӱдымым шуктымыж нерген увертарен.

–  Туге лийже, –  вудыматен локтызо. – Эрла ты пум иквереш чумырен шынде. Мый миемат, тулым чыкем. Кунам пу ора тул дене авалтеш, тунам тый тул покшеке тӧрштышаш улат. Уке гын, пылышетым ужын кертдыме семынак ӱдыремым от уж!

Угыч рвезе шӱлыкаҥын. Тургыжланыше каналташ возын. Эрдене кынелынат, пашалан пижын. Пум чумырен гына шуктен – локтызо толынат тулым пижыктен. Теве тул ора нӧлталалте, рвезе тӧршташ ямдылалтын. Ӧрмаш! – рвезе тул воктек лишемеш гына, тунамак шӱртнен камвозеш. Тыге уэш-пачаш рвезе тӧршташ тӧчен. Пытартышлан тудо ӱдырын йӱкшым колын:

–  Ит лӱд, тӧрштӧ!

Рвезе уло вий-куатшым поген, тул ора покшеке тӧрштен. Тунам йӱлышӧ пу комыля, шолгым  тӱрлӧ могырыш нӧлталт шаланен, а рвезе таза чонан кодын! 

Руымо чодыра олмышто у оралте-влак нӧлтыныт. Кӱчык жапыште кугу ола шочын шогалын. Рӱдӧ верыште, тулото олмышто, шергакан кӱ дене чоҥымо сылне полат нӧлтын. Пайремле капка ончылно ӱдыр качым вашлийын.

Тылеч вара самырык-влак ушненыт. Веҥе лийше марий шкеж деке оньо куважым ӱжын. Сылне полатын озаже оласе король семын чапланен да  эше шуко-шуко ий илен.    

    





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1