Лев Ятманов, Ялыште

Лев Ятманов, Марий Элын руш писательже

Ялыште

Кеч-кунар ом ярсе, кеч-кунар паша вашкыкта гынат, но лишыл шочмо кундемыш логалме годым мемнан ялышке савырнаш икмыняр шагатым эреак муам. Корно сайын палыме, ты йолгорно дене мый идалыкын тӱрлӧ жапыштыже эртенам. Но мыланем утларакше кеҥеж мучашсе, кукшо шӧртньӧ шыжын тӱҥалме пагытше келша. Кызытат августын пытартыш кечылаже шогат. Пӱртӱсын шыпак йӧрымӧ жапыште, кечыйол дене модшо игечыште ала-могай каласен моштыдымо шӱлык уло гынат, нуно ойлаш лийдымын сылне да кечан улыт. Корно ончыч тумеран чодыра вошт шуйна. Пушеҥге лышташ-влак эше ужарге улыт, мардежын куштылго лӱҥгалтышешыже тӱвыргӧ йӱкым луктыт. Но мланде ӱмбалсе шудо коклаште коклан-коклан икымше нарынче пушеҥге лышташ-влак койыт. Корно мыйым пасушко луктеш. Корнысо пурак шокшо пушкыдо мамыкла кия, тыгай пуракыште йол келгынак волен кая. Тыгай годым мый шурно пасу могырыш савыралам – уржа коклаште такыралтше йолгорно уло, ошкылаш куштылгырак. Шошо тений вараш кодын тольо, кеҥежат ночко да йӱран лие. Пытартыш жапыште гына гына кукшо да кечан игече шога. Садланак верын-верын уржам алят поген налме огыл, нелемше шурно парча йолгорнышко тайналтеш. Мый нуным кидем дене ӧрдыжышкӧ кораҥдем, а туп шеҥгелнем шурно кушкыл пеле йӱкым луктын шывыртата. Тиде йӱк чонемлан моткоч келша, колышташ шонен, лӱмынак ошкылемым эркыштарем. Шкетланем пасушто ойлен мошташ лийдымын сай: шонымашем-влак ӧрыктарышын раш шочыт, мыйым нимоат огеш азапландаре, огеш тургыжландаре…

Мый ялем нерген шонем. Тушто мыйын коча-ковам иленыт, тушто ачам кушкын, тушто илышемын эн волгыдо да пиалан кечыжым иленам… Мый ынде тораште кодшо йоча жапемын эртыме вер-шӧр нерген шонем…  

Тиде пасу корнышто, чодыра да ял кокласе кундем покшелне, коло ий наре ончыч канде тӱрлеман беседка шоген. Очыни, кажне канаш шогалше тыште шкеж нерген палым кодаш тыршен. Теҥгылже, чаракше, тошкалтышыже, эсогыл тувырашыжат каныше-влакын лӱмышт, фамилийышт, инициалышт дене ӱдалт пытен ыле. Мыят икана пулдырешыже паккӱзӧ дене шке лӱмемым да числам пӱчкеденам. Моло-влак кузе - ом пале, но мый тореш-кутынь пӱчкедыме буква-влакым ятыр жап онченам да тыге шоненам: иктаж-кунам, шуко-шуко ий эртымеке, мӱндыр элла гыч пӧртыл толамат (илышем тыгай корнылан поян лиеш манын, мый тунам нигунарат ӧрын омыл), садак тышке пӧртылам да тыгак шып шогал, йоча жапемым да ты верлаште мо лийын – чыла-чыла шарналтем… Адак вот мый (ынде кунарымше гана!) тыште улам. Чынак, тулеч вара ятыр пагыт вӱд семын йоген каен, илышемат ала-кунам шонымо семын ыш эрте. Мӱндыр кундемыш кошташ ыш логал. Сылне мландым ончен коштмем паша дене вашталтышым. Мучашдыме паша да тӱрлӧ сомыл чонышко тынар шыҥеныт, южгунам пел ий дене ялышке толын ом керт. Садланак шочмо вер дене вашлиймаш южгунамже мӱндыр вер гыч савырнен толмо дене иктак.

Пулдырешыже шке лӱмемым пӱчкедыме беседка шукертак уке: палемдыме лӱм, фамилий, числа дене пырля тудо шаланен пытен. Такшым, оҥаште пӱчкедыме лӱм - пешыжак пеҥгыде шарнымаш огыл. Ты канде каныме верын олмыжымат мый ынде йылт рашыжак муын ом керт. Чыла тоштемеш, чыла пыта! Тиде у огыл шонымаш деч чонемым изи шӱлык авалта.

Кӱреналге, изиш йошкаргаш тӱҥалше шемшыдаҥ пасу дене эртем. Але шукерте огыл тудо лум гай ошо лийын дыр, тора кава гыч волышо пыл орала койын. А ыдне вургыжо рӱдаҥше-йошкар тӱсым налын кошкен да тайналтын. Пашаче мӱкшат шемшыдаҥ ӱмбалне ок кой. Эше изишак, пел меҥге наре эртымеке, мый пасу капка деке лишемам. Тышечын мыйын пӧртем сайын коеш. Кочам тудым шукертак чоҥен – иктаж нылле ий ончыч – оралтым ял мучаште шынден. Мыят шарнем: пӧртын шола велныже нур ыле. Тиде нур гыч кеҥеж пагытыште мардеж пеледше мӱйшудын тамле пушыжым, кӱшӧ киндын куатле тамжым конда ыле.

Ынде ял вашталтын. Мыйын пӧртем деч шола велне, корно гочын у урем шуйналтын. Оралте-влак пеҥгыде улыт, йӱр, мардеж да кече дечын эше шемем-йошкарген шуктен огытыл.

Суртлаште оза-влак илат, нуно пакчам почыныт, урем мучко одарланен кушшо пушеҥгым да вондерым шынденыт. Нугыдо ужар пызле, тополь да моло пушеҥге лышташла гоч велыме шыште тӱсан пырня гына шукерте огыл чоҥымо орлатын ийготшо нерген шарныкта.

Моло оралте коклаште мемнан пӧртна нылле ий жапыште шуко ужшо  шоҥгыеҥла коеш.

Кочам чапле пӧртым нӧлтен, кугу еш нерген шонен. Тиде чынак, ала-кунам суртна йӱк-йӱан дене темше лийын.

Кудывечыште кок пачашан клат шоген. Ушкал ден презылан – вӱта, сӧсналан – печен налме вер, чыве пӧрт да моло тӱрлӧ озанлык леваш-влак радам дене вераҥдалтыныт. Молан ышталтмыштым мый чылаж годымак умыленат шуктен омыл. А клат ден вӱта коклаште, шеҥгел капка деч умбаке, шӱдӧ метр наре шуйнышо, аҥысыр пакча почылтеш. Мо гына шочын огыл тыште?! Пареҥге, шоган, кияр, кешыр, кавун, эсогыл кыне – кӱкшӧ, нугыдо, айдемым вуйжыге авырыше. Кыне кушкылын сынже мемнан вер-шӧрлан келшен толдымо ыле, санденак йоча ушем тыгай верым писын гына янлыклан поян «джунглиш» савырен да, нигунар ӧрын шогыде, шкемымат, Маугли семын ужынам. «Джунглиште» модын шерем теммеке, мый тушечын лектынам да пакча мучашке эртенам. Тысе пече воктене шем эҥыж кышкалалт кушкын. Эҥыжвондо пеш пеҥгыдын нӧлтын, кеҥеж мучаште кандалге пӧдыра саска кӱын. Но кӱрлын налаш шонышылан пеш йӧсӧ лийын: вондерже тӱжем име дене аралатын да кидеш, йолеш вӱран палым коден. Туге гынат могай куаным кажне кӱрлмӧ саска дене налме, могай тамлын чучын логар пундашым чыгылтыше шопо-шере сийже!

Шарналтеш сар деч ончычсо пеледыш тылзын ик кечыже. Тунам мыйым ялыш икымше гана конденыт. Пондашан, пӱгыр неран, кечеш калитлалтше шӱрган кочам марий манын отат шоналте, утларак чыганла веле коеш. Теве тудо кумда да кечан кудывечыште, кызыт гына ула гыч волтымо арвер-влак коклаште шога, мыйым икымше гана кидышкыже налын да кудыр пондашыже дене шӱем чыгылтарен шыргыжеш. Мыланемже палыме лийме мо – мый лӱдын пытенам да чытырем гына. Катам лектын возын, воктеннак кечывал кечын ала-кушеч лекше шорык тага мыйын чара йол парням ӱпшынчеш. Тага моткоч кугу, янлык гае лузга, лӱдыкшӧ. Тӱкыжӧ пӱтырналт пытыше, чурийже намысдын орадыла коеш. Мый уш кайышашла магырем, теве-теве нарынче пӱйжӧ дене тага мыйым руалта да кудывечын шем пич лукышкыжо наҥгаен, кугу тӱкыж дене мыйым пызырен пуштеш, шонем. Ты шонымаш мыйым чон лекшашла кычкырыкта, йолемым оҥылаш марте нӧлтем да кочам деке пызнем. А тудо шер гай пӱйжым ончыктен шыргыжеш, йӱкын воштылеш да мыланем ойла: «Ну мо тый, эргым, ит лӱд тага деч. Тага поро, кизат ден кучен ончо…»

Эркын-эркын кочамын порын воштылмыжо, тыматле койышыжо, ӱшанле улмыжо мыйым лыпландарышт. Мый шортмым чарнем, эскеренрак шорык таган йыргешке ораде шинчашкыже ончалам, кидемым шуен, изиш гына шокшо нугыдо межым ниялтем. Меж пушкыдо, кидлан коян чучеш. Тага огеш тарване, ӱмбакем онча. Мый трук куанен колтышым, лӱдмем нигунарат ыш код: чолга койышем ончыктен, тагам туп мучко ниялтем, тудат мыланем ынде поро да сай гае чучеш. Лыпланымемлан кочамат куаныше, мыйым кидыш налын, пакчашке наҥгая, оласе икшывылан тӱрлӧ ӧрыктарыше саска сийым ончыкта.

Вуйыштем кочам нерген эше ик шарнымаш сӱретлалт кодын. Кочам мыйым модыкташ манын, шоҥшым муын конден. Тиде шоҥшо мылам моткоч келшен. Иман шарыш писын савырнымыжым, а лыпланымеке, иман петыртыш йымач пӱсӧ чурийжым ончыктымыжым, тӱткын шем шинчаж дене йырым-ваш ончалмыжым эскераш мыланем моткоч оҥай чучын. Кече мучко шоҥшо дене модынам, шӧр дене сийленам, меж упшышкем пыштен кудывече мучко нумалыштынам да ты изи янлыклан пеленем моткоч сай шоненам. Ты куанем кече мучко шуйнен! Но кас шумеке, шоҥшылан малымвер нерген шоналтыман ыле. Авам пеш тыглай йӧным шонен муын, ала-кушеч яра яшлыкым конден да шоҥшо ӱмбак кумыктен. Шоҥшо яшлыкым верже гыч тарватен ынже керт манын, кугыеҥ-влак петыртыш ӱмбакыже неле кӱ моклакам пыштеныт. Мый эрлашыжымат шоҥшо йолташем дене модаш шонен, келанен мален колтенам.

Эрден эрак кудывечышке куржын лектым, кӱм шӱкал кудалтышым, яшлыкым нӧлтальым – о ӧрмаш! – шоҥшо йолташем уке! Ойгем дене кычкырал колтышым, кугыеҥ-влакым ӱжым, нуно кумдыкым чыла вел гыч ончальычат, яшлыкын ик велымже пургедме мландым ужыч: тугеже йӱдым шоҥшо мландым кӧргынчын да эрыкышке чымыктен. Тыге мылам кугурак-влак ойленыт, но мый нунылан шым ӱшане. Ушем изи янлыкын тыгай койышыжым нигузеат умылен кертын огыл. Вет ме пырля модынна, мый тудым шӧр дене сийленам – кузе тыге? Уке, уке, тыге лийшаш огыл! Шоҥшо мыйым воштылаш шонен пыштен: кудывечыште шылын да вучен кия дыр, кунам мый тудым кычал муам. Чыла луклам шераш тӱҥальым – пакчаште, вӱташте, пычкемыш клатыште, пӧрт йымалне. Кугыеҥ-влак лыпланаш йодыныт, но мый ӱскырт семын, пуракым да эҥыремышвотым тарватыл, чыла вере кычалынам. Пел кече тыге эртыш, но нимомат шым верешт. Мучашлан тӧрлаташ лийдыме ойгемым шижын, шоҥшын эрелан йоммыжым умылен, тошкалтыш мучашке шинчын, шортын колтенам. Уке, мый йомдарыме нерген огыл шортынам, а лийын кайыше чынын торжалыкшым чытен кертын омыл – вет мый денем шоҥшылан сай лийже манын, чылажымат ыштенам, а тудо лектын каен. Кугыеҥ-влаклан мыйын шинчавӱдем шерым темен, кидым лупшалын, шкетемым коден, пӧртышкӧ пуреныт. Кочам гына воктекем шинчын, ик мутым пелештыде, кужу жап чытырналтше вачемым шып ончен…

Тиде, очыни, кочам нерген, мыйын ушыштем аралалт кодшо, ик эн волгыдо шарнымаш. Тылеч вара мый тудым ужын омыл, сар жапыште кылме чер ден колымыж нерген уверымат йоча семын тургыжланыде вашлийынам. Чатлама тылзын Юл кундемысе ерышке нӧрташ пыштыме кынем лукташ миенат, йол йымалсе вичкыж ий шаланен да вӱдыш шуҥгалтын. Вӱд гыч лекмекше, эше икмыняр меҥгым ял марте эртен.

Колымыж нерген уверым ала йоча ушем дене умылен моштен омыл (мыланем тунам куд ий лийын), ала уло калыкын ойгыжо – сар – ешыште лийше азапым изирак виса дене вискалыктен. Тидын деч посна, утларак лишыл айдеме – ачам – ту жапыште Севастопольышто кредалын. Авамын радио дене уверым колыштмо сынжым ужын, мыят ачам нерген шонен, кугу азапланымашым шижынам.

Ковам кочам деч утларак илен. Тудым эре ала-мом ыштылшым, какши капан, куымо ош тувыран да шовычаным шарнен кодынам. Теве тудо пӧрт ончыко лектеш, кече деч йымыше шинчажым копаж дене леведаш толаша, теве клат могырыш вашка, лайым, муным, туарам луктеш, уна-влакым куандарен сийлынеже. Семынже эре ала-мом марла пелешткала, очыни, иктаж-мом ныжылгым да порым, но мый ом умыло. Тунам мый марла мутым лу наре гына паленам, а тудо рушла тынарракак. Ялышке толмем годым ковам эре ала-могай кужу историй-влакым каласкален, а мый кидемым веле шаралтенам, шыргыжалын, вачем туртыктенам. Ковам изиш лыпланымыла койын, йодшыла ӱмбакем ончалын да умбакыже ойлаш пижын…

Ковам деч мый эре тӱрлӧ кочкыш-сий дене нелемше каенам: помидоржо, киярже, пӱкшыжӧ, симанке да кыне нӧшмыжӧ. Ковам капка марте ужатен лектын, кидемым кучен, да чот тыршен рушла пелештен: «Еще приходи». Уремыште ойырлен, пасу капка дене савырнен ончалмем годым пӧрт ончылно шоген кодшо ковамым ужынам – вучен, кунам мый корнышто шулен йомам.

Кугу озанлык эркын лунчырген. Тӱня мучко еш шаланен пытен, шкет ковам пуста пӧртыштӧ шке илыш курымжым шуктен, кудывечысе оралте-влакат икте почеш весе пытеныт.

Кажне гана, ялыш толмем годым, мый тыште могай-гынат вашталтышым ужынам. Теве тошто мончам пулан пӱчкеденыт, теве Юл вес могыр чодырадыме кундемыш кок пачашан клатым ужален колтеныт, теве ик вӱтан негызше шӱынат шӧрын каен, а вес гана толмемлан тудат уке лийын: сӱмырлен, ковамын кок казажым пызыра манын лӱдын, кораҥденыт.  

Ковам ынде ушкалым кучен кертын огыл, но тошто койышыжо ялысе ӱдырамашлан ласкан илаш эрыкым пуэн огыл: дӱл-дӱл волгыдо дене кынелын, пукшаш, йӱкташ, лӱшташ, тӱшка кӱтӱшкӧ луктын колташ кӱлын. Тиде кок каза озанлыклан ала-могай пайдамак пуэн огытыл, а ковамлан жапым эртарыме йӧн лийын. Икана шошым, тудо ял воктенсе куп гыч ече тоя вурго кӱжгытан ныл куэм куклен конден. Тошто монча олмышто мландым кӱнчен да тушко шынден.

Мыланем ты сӱрет моткоч раш коеш: нӧргӧ укшым тодылалтме деч арален, ковам кушкыл-влакым мӧҥгӧ конден, кольмо дене рокым кӱнчен шынден, мландыш вӱдым шавен. А вара, нойышо, тошкалтыш мучашке шинчын да кужу жап кече деч авыралтын, нӧргӧ ужар лышташ-влакым ончен. Тыште эше шукерте огыл шӱяш тӧчышӧ, мекшаҥше пырня-влак киеныт, а ынде пусталыкеш нӧргӧ кушкыл-влак верланеныт. 

Весат шарналтеш, тиде варарак – книга деке шӱмаҥме жапыште – лийын. Ялысе тошто пӧртыштӧ моткоч сай книгагудо ыле, тудым мыйын туныктышо чӱчӱем, поэт чумырен улмаш. Шкеже тыште илен огыл, но тудын илыме изи пӧлемыште возымо кумда ӱстел, кресло да пырдыж мучко шуйнышо кужу шӧрлык дене пырля книгаже-влак аралалтыныт.

Кужу теле кастене, рошто йӱштын пырдыжым тӱкалымыж годым,  тӧрза воктене ош лумын шывыртатыме гутлаште, мый чӱчӱемын пӧлемышкыже пураш да книгам лышташлаш йӧратенам! Нуно шӧрлыкыштӧ тоштемше шӧртньӧ тӱсышт дене волгалтын шогеныт: моткоч сылне Дантен, Пушкинын, Толстойын савыктышышт. Мый шуко шоныде Дантем налынам, креслыш шинчынам, лышташ почеш лышташым савыралын, ӧрын тамык нерген возымым лудынам – чапле сӱретым куанен онченам.  Но йоча ушем дене куатле итальянецын поэзий мунлыкшым пӱтынек умылен кертын омыл. 

Вакшышыш вочмекемат, ятыр жап омо деч посна орланенам да умылен шуктыдымо, но ушеш кодшо лӱм-влакым уэш-пачаш шке семынем ойленам: Вергилий, Харон, Беатриче, Франческа да Римини. А пылышыштем икшырымын йӱштын, то волен кайышыла, то кӱшкӧ кӱзышыла, терцинын пералтыме йӱкшӧ йоҥген. Тиде йӱк южгунамже  чоныштем лӱдыкшӧ шижмашым луктын да тунамак ала мом шылтыше, пален налаш ӱжшӧ гае чучын.  

Тиде суртышто ялысе кресаньыкын тыглай илыш йогынжо дене пырля айдеме тукымын ушан еҥже-влакын чоҥымо куатле искусствышт илен: чӱчӱемын книгаже да воктенак эре пакча, пу, казалан шудо нерген тургыжланыше ковам. Мый умылен мошташ лийдыме, мотор, чоным ылыжтыше, тушто гае Беатриче нерген шонен мален колтенам да пошкудо агытанын мурыж дене помыжалтынам. Касше йомакла чучын, а эрдене ты йомакышке колхозысо трактор дене машина йӱк керылт пурен. Юзо гае кас ласкалык эрын сомылжо дене кушкедалтын. Ынде кажне гана, чӱчӱемын пӧлемышкыже пурен, тоштемше книга-влакым икте почеш весым кидышке кучем. Нигӧлан кӱлдымӧ книга-влакым эре олашке наҥгаяш шонем, но чаманем. Пеленем налам гын, пуста, чара пырдыж кодеш, пуйто тошто пӧртын тӱҥ ужашыже йомеш, пуйто тудын леведышыжым але ик пырдыжшым кораҥдыме лиеш. Кажне гана мый йоча годсо тошто йолташем-влакым ончем, ӱмбачышт чаткан гына пуракым ӱштылам да угыч шке верышкышт радам дене шогалтем.

Суртышто мый кужу жап ом кучалт. Поселокышто паша дене толшо йолташем-влак вучат, мыланем каяш кӱлеш. Эркын кудывече гоч вончем, куэ-влак кушмо пече деке лишемам. ӧрмаш, але вара тиде колышо ковамын шукертак шындыме куэже-влак улыт?  Але вара нунак улыт? Мыйын ончылно ныл кугу пушеҥге, нунын ладыра вуйыштым ончалаш мыланемат вуйым кӱшкӧ нӧлталман.

Шыже лишемеш, лышташлаште ынде нарынчалге тӱс ешаралтеш. Вашке куэ-влакат лышташым  велыме семыштым йоҥгалтарат, тӱс кайыше шудым шке шӧртньышт дене леведыт да вигак икмыняр кечылан волгыдо лиеш, кудывечат куанлын шӱлалта. Икмыняр жап гыч йӱрат толеш, пылан кава ӱлыкрак кечалтеш, кужу теле толеш. А вара угыч йоҥгалтше вӱдчӱчалтышан, куралме нур ӱмбаке велше тӱтыран, пушеҥгыште пудешталт лекше лышташ неран шошо савырна.

Угыч куэ-влак шке лышташ мурыштым муралтат, лачак нуно эшеат кӱкшӧ, эшеат вияш лийыт. Эрта шуко ий, мыят ты мландыште ом лий, ты илыш гыч каят йӧратыме да шерге айдемем-влак, а пушеҥге-влак тыште илыше тукымем нерген шарныктен шогаш тӱҥалыт.

Мый уремышке лектам, пасу корно дене эртем. Кече кас велыш тайнен, но пасушто шокшо. Олым каван вечын кинде там толеш, кошкышо шудо пушым нумалыштын, ныжыл мардеж куржталеш.

Тиде мардежыште пытартыш салам гае умылаш лийдыме, вучыдымын чеверласыше кеҥежын ныжылгылыкшым аралыше шӱлык ила. Кунам мый тышке угыч пӧртылам? Икана веле огыл тыгеат лийын: йӱрыштӧ нӧрет, ноет, лавыраҥат, шужен пытыше ялышке толын пурет, тысе йӧндымылыкым ятлет, да келанен, ала-кушто мланде ӱмбалне волгыдо ола, асфальт корно уло манын, ару уремын юалгыжым тауштен шарналтет. А кунам шокшо суртыш логалат, чыла чытамсыр кумылет шула да чаманыде нӧртышӧ йӱр, шукерте огыл нӧштылмӧ лавыран корно нерген волгыдо шижмаш кодеш. Тыйым, ночкым да кылмышым вашлийше да ырыктыше суртлан, шӱлышым нелемдыше шокшылан тауштымо кумыл шочеш. Молан мый, ты кундем дечын шукертак кӱрылтшӧ оласе еҥ, южгунам мланде дене умылаш лийдыме кылым шижам? Молан, мутлан, мыйын кумылем курал савырыме кинде нур, уржа там савыра? Молан мые олым каванан чара пасум куанен ончем? Молан чыла тиде чонемлан моткоч шерге да куатым шочыктышо? Ала тиде шуко курымла дене мландым курал-ӱден илыше, озанлык пашам ыштыше, киндым куштышо кугезе-влакемын йӱкышт? Курымла гоч толкыналт солнышо ӱжмӧ кумылышт?..

Ом пале, ом пале…

Ялем ынде шеҥгелне кодо. Теве тошто пӧртнат йомо, лачак ныл куэ вуй гына тышечын раш палдырна.

Теве нунат шинча ончыч йомыч. Чеверын, угыч вашлиймешке! Тошто пӧрт пырдыжыште чоҥышо кочам нерген шарнымаш ила, а куэ-влак эше ятыр жап ковам нерген каласкалаш тӱҥалыт. Тиде - кок айдемын мыланна кодымо поянлыкышт, мыланна – илыше-влаклан…

Ял воктене утларак рашын шкеат умылем: мый шкеже, кеч эн кӱчык жаплан калык ушеш кодшашым нимомат але ыштен омыл: пӧрт мо тиде, шындыме пушеҥге але икмыняр сай возымо корнем… Тиде вет пеш кӱлешан паша – мланде ӱмбалне шке кышам кодаш.   





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1