Лев Ятманов

Ойырлымо деч ончыч

Ялысе тошто йӱла почеш, шыжым салтаклан кайыше эргым утыждене пашаш огыт кычке. Тек армий деч ончыч каналта: салтаклан коштмаш куштылго паша огыл. Самырык-влак ты эрык дене сайынак пайдаланат: эрден вараш кынелыт, ӱжара печкалтмешке ял шеҥгелне жапым веселан эртарат, ӱдыр-влакым йӧратат. Пашажымат оҥайракым, чонлан келшышым гына ыштат, мутлан шудым солат.

Кугыеҥ-влак тыгай койышыштлан нуным огыт шылтале. Умылат: салтакын кинде шултышыжо куштылго огыл.

Тений Скворцов Митькаланат салтак радамыш шогалман. Иктаҥашыже-влак семынак тудо кас еда йолташыже-влак дене вашлие, но вараже чӱчкыдынрак мӧҥгыштӧ аваж пелен кодаш тӱҥале. Аваже шоҥгемын. Митька –пытартыш чон падырашыже, моло ӱдыр-эргыже-влак ош тӱня мучко шаланен каеныт. Серышым шуэн возат, унала эшеат шуэн толыт. Садлан ава пытартыш межнеч эргыжым шӱлыкын онча: кӧ пала, эргын салтаклан кайымекыже, мом ужаш перна!

Митька ончыч аважын шоҥгеммыжым ышат шиж. Кызыт гына ныжыл кумылжо аважын ийготшым шекланыш: шинча воктенже келгын шарлыше куптыр, ондак виян пушкыдо кидше шемалген кошкен, козыраҥын. Нине кид-влак кеч могай пашаланат провор ыльыч: шудым солаш ма ушкалым лӱшташ, кугу ешлан тамле сийым кӱэшташ. Митька кажне кечын аважын тӱтко, тунамак шӱлык ончалтышыжым шижын, тудым утыр чамана, лишыл жапыште ойырлаш пернымылан ойгыра.

– Мий, миен тол рвезе-влак деке, каналте, – ойла Митькалан аваже. Но тудо нигушкат ок кае, ала-мом шыпак шонкален, мутым колыштшо эрге аваж пелен шинча. Кечывалым сурт кокласе сомылым тӧрла. А кастене коктын пӧлемыште шинчалтат да Миткан ончыкылык салтак илышыж нерген кутырат.

– Тый тушто сайын ончо, моло деч ончык ит шӱшкылт, пычал дене ит мод, – туныкта аваже.

– Мом арам тургыжланет, сарыш ом кайыс, – лыпландара эрге.

– Содыки салтак лият, пычал шорвондо огыл.

– Да могай пычал, кызыт автомат.

– Вот, вот, автомат, утларак тӱткӧ лийман. Иктаж-мо лийын кая гын, черланет ма але эше иктаж-мо, командир деч эмлымверыш колташ йод. Тӱрлыжат лиеда.

– Мый тыштыже пытартыш гана визымше классыште тунеммем годым черланенам. Молан туштыжо трук черланем?

– Туге, туге, – эрге чынак пеҥгыде тазалыкан маншыла, пелешта ава. – Содыки, иктаж-мо лиеш гын, йод… Трук мый иктаж-мо лиям?..

– Ну мом тый, авай? Ойлыштат, южгунамже колыштмат ок шу.

– Вот, ынде колыштметат ок шу, - нелеш налшыла коеш ава. – Самырык-влак чылан тыгай улыда. Чылан шке ушда дене илынеда, кугыеҥ-влакат  орадак огытыл: шукырак иленыт, шуко ужыныт…

Нелеш налме кумылжо писын эрта, угыч салтак илыш нерген кутыркалат, вара мӧҥгысӧ нерген уэш шарналтат.

– Тый ит тургыжлане, авай, кум кече гыч шудо пашам пытарем, мӧҥгӧ кондем, – ойла Митка. – Но мый вот мом шонем: ала ушкалнам ужалаш? Мый председатель дене кутыренам: шӧрым ферме гыч налаш лиеш…

– Мом тый ойлыштат? – кидым лупша аваже. Ушкал деч посна мыйже мом ышташ тӱҥалам, а?

– Азапланыманыс, шкеак икана вуйым шийыч. Эрдене кеч ик шагат утларак каналтет ыле. Чывым кодена да йӧра веле…

– А тый канышыш толмекет, очыни, шке шӧрым тамлынет. Шке шӧр тутлыракыс. Але тушто каныш ок лий?..

–Лиеш, авай, лиеш. Мутлан салтак сайын лӱйкала, тудым лу кечылан мӧҥгыш колтат, эше корнылан жапым пуат.

– Ужат, – куана ава. - Ушкалет кӱлеш лиеш. Шӧрлан пошкудо деке куржталаш от тӱҥалыс.

Теве гына, «Пычал дене ит мод» манын туныктен пелештымыжым монден, ава угыч эргыжлан ойла:

– Тый, эргым, сайынрак лӱйкалаш тырше, тунам ончет: мӧҥгыштат лият…

Ик кастене Скворцовмыт деке Плотникова пошкудо куржын пурыш. Тудынат Саша эргыже тений армийыш кайышаш. Садлан ӱдырамаш-влакын мут орлаҥгышт икте нерген гына: эрге-влак.

– Мыйынет адак Сидыръял модмашке кайыш, – пошкудо ойла. – Кажне кастене тушко чыма. Люська почеш куржталеш ман, ойлат, бригадирын ӱдыржӧ. Мый икана йодым, ок вашеште. Такшым, мом ӱдырын вуйжым лугаш? Кызыт сӧра, вара ала ялжымат монда. Ынде нуным мӧҥгыш пӧртылташ йӧсӧ. Элна могай кумда да… Самырык-влак чыла ужнешт, илышым палынешт. Чоҥештен кая ынде Сашка, ок пӧртыл.

– Уке, - ӧрынрак вашешта ава, а шкеже пошкудыжын лӱдыктышӧ мутшым уэш-пачаш шереш. Але марте тыгай шонымаш вуйышкыжо толын огыл ыле. Митька армий деч вара пӧртылде кертеш мо? Ала вара ӧрдыж мланде эргыжын чонжым кепшылта? Шочмо кундемжымат монда? Тыгай шонымаш ава чоным корштарыш. Эргын мӧҥгӧ пӧртылмекыже, ӧпекелышыла тидын нерген мутым тарвата. Ойжым  тора гыч тӱҥалеш, чоялана.

– Митюк, мый радио дене тыгайым колым: Юл эҥер воктен у машина  заводым чоҥат, маныт.

– Ага, авай, чоҥат. Кугу завод.

– Мый колынам: тушко самырык-влакым погат.

– Туге. Самырык-влак огыл гын, кӧ чоҥа.

– Оҥай дыр тушто, – эплын мутым шуя ава. – Тӱрлӧ верла гыч толын темыт, очыни, веселан илат.

– Конешне, шӱлык огыл дыр.

– Мемнан деч сайрак дыр? – утыр шеклана ава.

– Кӧлан кузе дыр. Мыланем тыштат сай, – вашешта Митька. – Салтак корнем эртем, ала иктаж-могай пашалан тунемам. Уке гын, механизатор-влакын школыштым пытарем да шочмо ялыштак тыршаш тӱҥалам. Тунам ме ну илена тый денет. Салтак илыш писын эрта, огынат шиж. Тый лачак шкендым ит турж, йӧра?

Аван тургыжланен куанымыж дене шӱлышыжӧ кӱрышталтеш. Пелештенат ок керт, йыштак шортеш:

– Йӧра, тугеже чыла сай, тый чын улат, а мый тургыжланем…

– Мом ойлет, авай?

– Так. Тӱрлӧ ушыш пура…

Ты мутланымаш деч вара ава чон лыплана.

– Салтак илыш шиждымын эрта, – ӱшана тудо. – Такшым, Митялан шижде эрта, очыни. А мыланемже… Нимат огыл, лачак шочмо суртым гына ынже мондо, лачак мый декем гына пӧртылжӧ.

Кеҥеж эртыш, сентябрь шеҥгелан кодо. Шыжа тылзе шуо.  Ялыште пареҥгым кӱнченыт, пакча пустаҥын, пареҥге шудым йӱлатыме дене канде кочо шикш мланде ӱмбалне шарла.

Тургым пытен. Туге гынат Митя эре сурт коклаштак шогылтеш: кушто мом тӧрлышашым, уэмдышашым шеклана. Аважлан озанлык пашам вораҥдараш куштылго лийже ман шона.

Но ынде тудо чӱчкыдынрак мӧҥгӧ гыч лектын кая. Аваже нимом утым ок йодышт, лачак кажне кечын чон падырашыжым утыр йӧратымым гына шижеш.

Ял калык рвезе-влакым пайремлын ужаташ ямдылалтеш. Кевытыште пӧлекым налыныт, ужатыме ойым, сугынь мутым шонен ямдыленыт.

Теве кастене ял калык клубыш чумырга. Сценысе шыже пеледыш калык чурийыш утыр пайрем сыным ешара. Рвезе-влак тургыжланат. Латиндеш ийыш тошкалше-шамыч икымше гана сценыште калык ончылно шогат. Председательын шем костюмжым медаль, орден-влак сылнештарат: ала-кунам тудат самырык рвезе сарыш каен да тыге Курск гыч Берлин марте эртен.

– Шергакан рвезе-влак, – пелешта тудо. – Ме таче тендам чапланыше армийыш ужатена. Изинекак мемнан шинча ончылно кушкында. Кызыт, мӱндыр корныш ужатыме годым, ме тыланда поро корным сугыньлена. Шочмо элнам ӱшанлын аралыза!

Калык совым кыра. Председатель ойжым шуя:

–Ме ӱшанена: те чыланат шочмо верыш уэш пӧртылыда, шочмо суртыш, ача-ава деке корным огыда мондо. Вучаш тӱҥалына.

Адак совым кырат. Миткан аваже пошкудыж воктенак шинча. Коктынат эргыштым ончал-ончал колтат, когыньыштынат шинчашт йӱла.

– Мыйынет огеш тол, Таня, чыным тылат ойлем: ок пӧртыл, – пылышыж деке тайнен шып пелешткала пошкудо. –Теҥгече Йӱдвел мландыш каем манын ойлыш.

– Нимат огыл, ала эше чыла сай лиеш, – лыпландара ава.

– Ой, ом пале, Таня, ом пале!

Ончыкылык салтак-влаклан шарнен илаш пӧлекым кучыктат. Кажне рвезылан пондаш нӱжымым кучыктымо годым калык воштыл колта: рвезе-влак кокла гыч иктыжат але марте пондашым нӱжен огылыс.

– Нимат огыл, вашешта председатель, идалык гыч тугай пондаш шочаш тӱҥалеш, чытыза веле.

Саламлымаш, концерт деч вара клубышто куштымаш. Кугыеҥ-влак эркын шаланат, самырык-влак гына кодыт. Ава ден пошкудыжат мӧҥгыш ошкылыт.

– Тек таче пытартыш гана каналтат, – ойла Плотникова.

– Тек, – келша ава, чонжым шӱлык авалта: Митяже пытартыш кастен пеленже ок лий. Но тудо эргыжлан ок сыре. Малаш вочмекат, эргыж нерген шона. Ойырлымек, шкетын кузе илаш тӱҥалеш? Тыгай шонымаш денак, эргыжым вучен шуктыде мален колта…

Вес кечын эрже сото юалге игече дене куандарыш. Кечыйолышто лӱҥгалтше эҥыремышвот волгалт кодеш, юалге южышто шыжа тылзын койышыжо шижалтеш: икымше йӱштӧ марте шуко жапак кодын огыл.

Ава эр кынелеш, чурий дене кӱпчыкыш кумык возын малыше эргыжым помыжалта.

Эр кочкышым ыштат, пырля арверым погкалат, пӧрт гыч лектын, правлений велыш эртат. Тыште нуным моло рвезе-влак, ужатыше ял калык вуча. Ала-кӧ пӱрӧ ведрам конденат, ик ате гыч чыланыштым сийлат. Рвезе-влак дене келшыше ӱдыр-влак поснарак чумыргеныт.  Воштылыт, мыскарам ыштат. Ала-кӧ муралтен колта, ала-кӧ шыпак шортеш.

– Авай, тый районыш ужатен ит кошт, йӧра? – аван чурийышкыже ныжылгын, йӧратен ончалын ойла эрге.  

– Кузе тыге, эргым!

– Чынак, авай, огеш кӱл. Меже шукын улынас.

 Ава, мутым колыштшыла, келгын шӱлалта. Ужатен мийымыже шуэш, но калык ончылно шортын колта манын тургыжлана. Тунам эргыже вожылешыс…

– Йӧра, эргым, тыйын кумылет лийже…

Теве машина толын шогале. Ончыкылык салтак-влак арверыштым вераҥдат, пытартыш гана лишыл еҥ-влак дене шупшалалтыт да машинаш кӱзат. Ава ончыштеш, эргыжым ӧндалнеже… ™дырамаш парня вуйыш шогалеш, шинчаж дене сутла Митям кычалеш, а тудо тыштанак, кидшым ниялтен, чурийже гыч шупшалеш.

– Куш йомынат?

– Так, – вожылынрак вашешта эрге.

Нуно эше ик гана шупшалалтыт, ава шола шинчагомдын чытырналтмыжым шижеш.

– Ну мом тый, авай? Огеш кӱл… Вот эше…– машинаш кӱзышыжла пелешткала Митя.

Шофер машинам таравата. Ужатыше-влак ала-мом кычкырлат, кидыштым лупшат, воштылыт да шортыт, вара эркын шаланат.

Ава пасу капка марте эрта да шыпак машина эртыме корнышто нӧлталтше пуракыш онча. Трук шеҥгелныже кугун шӱлалтымым колеш. Савырна да кок йолтошкалтыш тураште шогышо Люба Сизовам ужеш. Митян пырля тунемше йолташыже. Кидыштыже – нершовыч.

– Тый мо? – йодеш ава.

– Так, нимат уке.. – вашешта Люба.

– А мом шортат?

- Митям чаманенам.

Ава чыла умыла. Тевыс кушто эргыже кас еда йомын коштын улмаш. Любам ончалеш да икымше гана чоныштыжо ушкалыме кумыл ылыжеш. Вичкыж кыдалан ӱдырым тӱткын шымла, тыге ӱдыр утыр вичкыжрак да утыр изирак лиймыла чучеш.

– Шукертсек вашлийында? – пеҥгыдын йодеш ава.

– Уке, тылзе наре веле, - шинчам пашкартен, шыпак вашешта Люба.

– Тыге, – умылаш лийдымын пелешта ава. – А мом шорташыже? Молан ойганаш?  Пӧртылеш, нигушкат ок йом. Вучен шуктена.

Ава шӱм ынде куштылгын шӱла, уло кӧм лыпландараш, уло кӧ дене чон почын кутыраш.

Шыже игече утыр сылнештеш. Ава ден Любанат чоныштышт волгыдо. Очыни, ынде коктын улыт да садлан. Коктын вучен да ӱшанен илаш куштылгырак.  

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1