Лев Ятманов Нылле кокымшо ийын пеледышыже

Нылле кокымшо

Лев Ятманов

Нылле кокымшо ийын пеледышыже

Тунам нылле кокымшо ий, кеҥеж ыле.

Немыч эше вий улмым шижын, да шочмо Элна мучко ончыко нушкын, Российын рӱдӧ олалаж деке лишемын. Горький ола деч нуно тораште лийыныт, туге гынат южгунам самолёт-влак Юл воктенсе ола деке чоҥештен толыныт. Тунам кӱшыч бомба-влак йогеныт. Тушманын тӱҥ шонымашаже автозавод лийын. Бомба-влак утларакшым заводысо кундемыш йогеныт, но южгунам немыч лётчик-влак пудештарышаш верым йоҥылыш онченытат, ола покшеке логалтеныт. Тыштыже нимогай заводат лийын огыл, лачак лӱйкалымаш,  бомба деч аралалтме подвалыш шылаш вашкыше тыныс калык гына илен.

Неле жап ыле тиде – йӱд кава гыч толшо азап. Сарым ончыде, тамле омо дене папалтет, трук йӱд рӱдын авай але ковай тыйым рӱза, пеле помыжалтшым, нимом умылен кертдыме капыш шокшо да эн кӱлешан вургемым чикташ толаша. Трук ораде бомба пӧртнам пудештара, тунам леведыш да вургем деч посна кодынас. Вара бомба деч аралалтме подвалыш куржына, тыште ме икте-весе деке пызнен шинченна, ӱдырамаш-влак шкешт пелен йочаштым ӧндал кученыт, ошемше, нойышо чуриян шоҥгыъеҥ-влак кумыл деч посна тура ончен, неле шонымаш дене шинченыт. Пиалешна, ту кеҥежым йӱдымсӧ утаралт коштмына эре сайынак мучашлалтын. Бомба деч аралалтме верыште кок-кум шагат шинчымек, еҥ-влак эше утларак неле шинчаончалтышан чурийышт дене верышт гыч тарваненыт да кӱшкӧ кӱзеныт. Изиш нералтымеке, угыч заводыш, госпитальыш, паша верышке вашкыманыс. Сар умбакыже шуйнен, тыге илыш эртен, уло вий дене фронтлан полшаш кӱлын.

Икана куатлын пудештме йӱк подвал пырдыжымат чытырыктен. Туврашыште изин гына йӱлышӧ лампычке-влак лӱҥгалт кайышт, ик татыште нерен шинчыше калык помыжалте. Пуйто бомба (ты шотышто нигӧат вес семын шонен кертын огыл) вуй ӱмбалнынак пудеште. Но чылажат вес семын лийын улмаш. Бомба иктаж кум шӱдӧ метр ӧрдыжкӧ камвозын, пиалешна, чара верышке, нигӧм сусыртыде, нигӧлан удам ыштыде. Туге гынат воктен улшо пӧртлаште юж толкын дене тӧрза янда-влак шаланеныт. А мемнан илыме пӧрт ончылно «КОГИЗ» лӱман книга кевытын витрин яндажым оранек шалатен. Эрдене ме Ира лӱман пошкудо ӱдыр дене тушманын осал пашажым ончаш уремышке куржын лектна. Кевытын кугу яндаже йылт шаланен. Кӱжгӧ янда тыгыдын-тыгыдын йырым-ваш чоҥештен пытен. Тунам мый вуйым кӱш нӧлтал ончальым. Пундашдыме канде кава вуй ӱмбалнем волгалтын. Сото кече ныжылгын ончен, кечыйолжо кажне татын шокшынрак да шокшынрак чучын. Але вара тушто, тиде яндар каваште икмыняр шагат ончыч шем ыресым сӱретлыме шулдыран самолёт чоҥештылын? Але вара тушечын, ныжыл канде тӱсан кава гыч пурен кайыше сар курал мланде кӧргысӧ аралтышнам – подвал пырдыжым чытырыктен да кевытын кугу  яндажым шалатен? Уке, кечывалым чыла тиде лийын кертдыме шояла, уда омыла чучын. Но мемнан воктеч кугыъеҥ-влак эртеныт, шаланыше витрина воктен шогалыныт, а йол йымалнышт тошкалмышт семын шаланыше янда шодыртатен. Улыкӧ ончальым, трук пӱсӧ тӱран кӱртньӧ падырашым ужылалтышым. Тиде немыч бомбын осколокшо лийын. Очыни, лачак тиде падыраш, а юж толкын огыл, кевытын кугу яндажым  шалатен. Мый кӱртньӧ падырашым нӧтальым, кидыштем кучышым, Иралан ончыктышым.

– Мо тиде? – Тудо йодо.

– Бомба осколок, – кугурак семын мый вашештышым. Такшым пошкудем деч улыжат кум тылзылан гына кугурак улам.

– Ой, тиде немычын да?.. – лӱдӧ Ира да шуялтыме кидшым мӧҥгеш шупшыльо. – Очыни, тудым кучаш огеш лий.

– Лиеш, – лыпландарышым изи пошкудемым да кӱртньӧ падырашым кӱсенышкем пыштышым. Йолашемын вичкыж куэмже гочат йӱштӧ кӱртньын пӱсӧ шуркалыше велыжше шижалтын.

Бомбо пудештме деч книга кевыт веле огыл, воктен улшо пеледыш киоскат шаланен. Такшым, сар тӱҥалме деч вара илыше пеледышым тыште ужален огытыл, янда шеҥгелне кагаз гыч ыштыме пеледыш-влак гына шогеныт. Киоск окна яндан шаланымыжлан кӧра, икмыняр пеледышыже корно покшелне кийылтыныт. Ме Ира дене лишкырак мийышна. Еҥ-влак кагаз пеледышым мланде ӱмбач нӧлталын, шерге арверла пеленышт наҥгаеныт.

Кызыт ынде омат шарне, кӧ тиде шонымашым  ончычрак ойлен: ала Ира, ала мый. Молан тиде шонымаш мемнан йоча вуйышкына толын пурен? Ме коктынат ужынна: мемнан еш-влак моткочак йӧсын илат, карточка дене пычырик киндым, моло кочкышым налына, авана-влак ешым пукшаш, эн ончычак икшыве-влакым шужен ашнаш огыл манын, уло вий дене  тыршат. Ира дене ме трук кутырен келшышна: пеледышым ышташ да тудым ужалаш. Тек киоск витиринысе гаяк мотор огыл, но туге гынат пеледыш. Шукыжо мыланна тидлан огыт пу дыр, но мом гынат садак шуялтат.

Тыге ме пашалан пижна.

Киоскысо йошкар роза да чезек вуй пелеледышым ышташ мемнан тӱрлӧ тӱсан кагазна лийын огыл. Садлан сайынак шоналташ логале. Ме тыглай ош кагазым налынна, тушан пеледышым сӱретленна, пеледыш йылмым тӱрлӧ тӱсан чия дене чиялтенна (шым тӱсан пеледыш семын) чаткан гына вашкӱзӧ дене пӱчкын луктынна, вурдо шотен вӱргене воштырыш пижыктенна да тудыжым тамакам пӱтырымӧ кагаз дене пӱтырен клеитленна. Кечыгут, вуйым нӧлталде, пашам ыштенна. Ковам кок гана кечывал кочкышлан кычкырыш, но ме ӱстел деч кораҥаш шоналтенат огынал. Ковай нелеш налын, кидым лупшале. Каслан, пешыже мотор огыл гынат, но шке кид дене ыштыме, лу утла пеледыш ямде лийын. Такшым пеледышла койын мо тиде, ала?

Тидым мый кызыт гына умылем. Но тунам ме Ира дене коктын шке пашанам эн моторлан, эн сылнылан шотленна. Эшежым пӱртӱс ик пеледышыште шым тӱсан пеледыш йылмым ок темлыс. А мемнан – налза, кучыза, ончыза!..

Пеледыш орам иктеш поген оптымо годым рӱмбалгенат ыле. Таче ужалыме-налме пашам тӱҥалаш шотлан толын огыл. Но эрдене, изиш пурлын шуктымек, Ира дене вигак уремыш куржын лекна. Пӧртна олан рӱдӧ уремыштыже верланен, садлан тыште калык эре шуко лийын. Сар деч ончычсо илыш гыч ме пазарыште, калык каныме парклаште пеледыш ужалыме сӱретым сайынак шарнен кодынна. Шинчат тыге шоҥго ковай-влак, ончылнышт вӱд ате пеледыш. Шке коклаштышт ала-мом пелешткалат, корныеҥ-влакым шкешт деке ӱжыт, ӱчаш-ӱчаш шке сатуштым моктат, тыге моло ужалыше-влак дене таҥасат лиеш. Ме Ира дене ик оза семын лийынна, садлан таҥасыме кумыл коклаштына йылтак лийын огыл, но туге гынат ала-могай йӧн дене шке сатунам калыклан ончыктыманыс.  Мый кугурак семын тиде сомылым шке ӱмбакем нальым.

– А теве мотор пеледыш, ончалза, шулдын ужалена!, – йӱкышкем чолгалыкым ешараш тыршышыла тӱҥальым. Тунамак логарем пышкемалте: ала тургыжланымем дене, ала пазарыште кӱлшӧ усталыкем уке да. Ира ӧрдыжтӧ пеледыш аршаш дене шоген. Корныеҥ-влак умылаш лийдыме пашалан пижше кок изи икшывым тыглай гына ончал эртеныт.

– Ирук, ынде тый кычкырле, мыйын йӱкем дене ала-мо лийын, – сатуланыше йолташем деке лишемым. Ира ӱжын кычкырлыше еҥ лияш йӧршынат ыш келше. Тунам мый угыч корно покшеке лектым.

Воктенак еҥ-влак эртеныт, сар тӱҥалме жап гычак неле шижмаш дене авалтше. Нигӧат пален огыл, мом кучыктен кажныланна теҥгечысе кече. Ала-кӧ фронт гыч лишыл еҥ колымо нерген серышым налын, ала-кӧ омыдымо йӱдым илен лектын, ала-кӧ эрдене ик шӱраш пырчымат умшашке налын огыл… Мом тачысе, эрласе, эрлан эрлашысе  у кече, нунылан конда? Сар пытымеш ончылно эше шӱдӧ дене лӱдыкшӧ, чоным кочшо кече-влак лийыныт... Тунам мый, тыге шонен моштен омыл. Лачак корнышто изи рвезе шоген да ваштареш толшо еҥ-влаклан ӧрынрак ойлен: «Кокай, пеледышым налза. Чӱчӱ, ончалза могай мотор пеледыш…»

А корныеҥ-влак шогалде эртеныт. Южыжо шып ончыко вашкен, весышт мемнам ала чаманен, ала шотлан толдымо пашалан пижмынам умылен шыргыжыныт. Мемнам иктат ыш вурсо, иктат урем гыч ыш покто, лӱдыктенат ыш ойло. Тыныс жапыште мемнам вигак милиционер покталта ыле. Эртше калык ыштышаш сомылыш, сар пуламырысе   неле тургыжланымашыш, лӱдыкшылыкыш сорлыклалтын, ончыко ошкылыныт. А пеле шужен, йырвык-йорвык чийыше кок изи айдеме палыдыме  кумдыкышко тӱрлӧ тӱс ден чиялтыме пеледышым шуеныт…

Трук мыйын ваче ӱмбаке ала-кӧн неле кидше возо. Мый вуйым нӧлтальым. Кӱкшӧ капан, кидыштыже портфельым кучышо сарзе пӧръеҥ мыйын ӱмбакем тӱткын ончен. Мыланем йӧндымын чучо. А сарзе со ончен да ончен ӱмбакем, пуйто ала-мом умылаш тӧчен. Чонемлан пеш йӧндымын чучын.

– Чӱчӱ, а мемнан пеледыш уло, – шыпак гына пелештышым. – Теве тушто,- Иран могырыш кидем шуялтышым.

– Ужаледа? – йодо сарзе еҥ.

– Ага, ужалена.

– Могай акше?

– А ме… Ме огына пале, – утыр йӧндымын чучо.

– Кушто тыйын ачат?

– Фронтышто, Севастопольышто.

– А ават?

– Тудо госпитальыште, сусыр салтак-влакым эмла.

Сарзе еҥ портфельжым почо, пундаш гыч… тӱрлӧ тӱсан янда гай йылгыжше кагаз пӱтырытышым лукто. Тиде кугу шоколад плитке лийын, тӱняште тыгай тутло сийын улмыж нерген ме монденат шуктенна. Но мемнан ончылно чынже денак тутло шоколад лийын – кугу, ӧрдыж гыч ший кагазше йылгыжын. Сарзе еҥ мыланна шуялтыш.

– Налза, йоча-влак, кочса. А пеледышдам мӧҥгышкыда наҥгайыза, шылтыза да сар пытымеш аралыза, – мане. Мемнан ӧрмалген шогымынам ужын, тудо арален налшыла порын шыргыжале.

Тунам мыят, Ират ышна умыло: молан сарзе еҥ пеледышнам сар пытымеш аралаш шӱдыш. Садланак дыр шке ыштыме пӧлекнам  пеш вашке йомдарен пытарышна. Тулеч вара ме тетла сатум ышташ пижын огынал.

Ынде тидлан ятыр Ий эртен, туге гынат мый чӱчкыдын тунамсе сарзе еҥым, тудын кугыжалык пӧлекшым да кагаз гыч ыштыме пеледыш-влакым шарналтем – шужен да кылмен илыме нылле кокымшо ийын пеледышыжым. 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1