Лев Ятманов Кас волгыдо

Ятманов

Лев Ятманов

Кас волгыдо

Мландышке ынде икымше кылмыктыш-влак шуҥгалтыт, эр еда кошкышо нарынче шудо шинчал гай ош покшым дене леведалтеш да лакысе вӱд вичкыж ий дене шупшылалтеш. Но кечывал тураште угыч кече шокшыжым вела да, вичкыж мардеж огеш пуал гын,  кок могырымат сирень вондо дене авыралтше палисадникыште палынак шокшо лиеш, тунам Ефимовна кечыште ыраш пӧрт гыч тӱжваке лектеш.

Тудо шоҥгемын да вийдыме, тудлан шымлу вич ий. Садланак пошкудо-влаклан ӧраш гына кодеш: кузе Ефимовна эше сурт кӧргӧ сомылым шукташ, каза ден шым чыве наре кучаш шотым муэш.

– Вольыкетшым ужалем ыле, – темлат Ефимовналан ялыште, но тудо кажне гана кидым гына лупшалеш, пуйто тудлан сулык пашам ышташ темлат.

– Нунын деч посна мый ышташ тӱҥалам? Шоналташат шучко, кузе вольык деч посна илаш лиеш?

Но молан каза ден чыве кӱлеш, Ефимовна умылтарен ок керт, а ужаленак колта гын – пуйто тунамак пеш кугу да кӱлешан пашаже йомеш. Пуйто тиде паша деч посна тудо эше писынракын шулен кая.

Колхоз тудлан изирак пенсийым тӱла, окса дене тӱрлӧ олалаште илыше эргыже да кок ӱдыржӧ полшат. Эше пошкудо Вишняковмыт ешат ӧрдыжыш ок шӱкал: нуныланже Ефимовна пакчажым ӱшанен, то пареҥгым, то ковыштам, то шинчалтыме киярым кондат. Тыге тудо - кочкыш да окса шотышто азапланыде илыше шоҥго. Туге гынат вольык дене чеверласен огеш керт, кужу ӱмыр корныштыжо ала кӧ нерген азапланаш тунемын, тыгай кумыл дене тудлан пытартыш кече марте илаш логалеш.

Ефимовна куатшым трук йомдарыш. Эше тений кеҥежым моло дене пырля шудо солымашке лектын ыле, кертмыж семын удыраш полшыш, эсогыл куанже дене сем савыртышымат луктын. Пареҥге кӱнчаш жап толын шумекат чытен ыш керт, бригадирлан кӱштен ойлыш:

– Мыйымат, шоҥгым, пеленда налза, изиш гынат полшем.

Чынак, Ефимовна кок кече пасушко мийыш, копалка почеш кодшо пареҥгым погыш, а кумшо кечын трук вуйжо савырныш, шинчаштыже ужарге-тул тӱсан оҥго шарлыш, шыпак «ох» манын, мландыш волен шинче. Ефимовналан кынелаш полшышт, эмлыверыш наҥгайышт, эмлызе-влак пасу пашам ышташ чарыме нерген пеҥгыдын шижтарышт, мӧҥгыштат утыжым тургыжланаш ышт темле.

Ынде Ефимовна нигушкат ок кошт, тарванашат эркын гына тарванылеш, кумыл деч посна шоҥгылыклан куатым пуэн, ийготым сеҥаш тӧча.

Тудо эрдене эр кынелеш, казам лӱшта, пукша, чывылан вартышым ямдылен пуа, вара шкеже кочкеш. Такшым тудо ынде кочкашыжат шагал кочкеш, южгунамже кечеш кок кружка шӧрым да изирак кинде шултыш кӧргым гына ньымыртылеш. Шкежат ӧреш, молан кочмыжо ок шу, кушеч сурт кӧргысӧ сомылка ден шогылташ вийже лектеш.

А кечывал лишан, юж ырен шумеке, кунам тудын тошто пӧрт пырдыжшат ырен шуэш, Ефимовна палисадникыште улшо теҥгылышке шинчешат, ончылно улшо сӱретым эскерен онча.

Игече ояр да волгыдо шога, вуй ӱмбал кава тыматлын кандалга, ик пылат огеш кой, а пурла могырышто кокияш пасу шарлен возын, тушечын посто гай ужарге нӧргӧ озым волгалтеш. Ефимовнат шкенжым самырык годсым шарналта, кузе тудо нугыдо озымым ончен куанен. Да кузе кресаньык чонлан тыгай сӱретым тургыжланыде эскерашыже лиеш!

Тӱрлӧ пагытат лийын тудын илышыштыже, да мом ойлаш – неле ийже утларак пернен! Чылажымат ужын шке илыме курымыштыжо Ефимовна, тӱрлӧ революцийым да сарым, кукшо ийым да шужен илымым. Кум икшыве дене тулыкеш кодышо пелашыжын колымыжымат, тулык вате илышын кочыжымат.. Туге гынат ыш лунчырго, пеҥгыде кодо, икшыве-влакым куштен, кумда илыш корныш лукто, шкежат ынде ик гана веле огыл кова да кугезе кова. Чыла сай ыле, но вот вийдымылык чоным кочкеш. Ефимовна ынде шкежат ок пале: илен лектеш мо тудо ты телым, ужеш мо у шошым, шеҥгел пакчаште кушшо ломбын ош пеледыш дене леведалтмыжым. Тунам кудывечыштат тынар тамлын ӱпшалтеш…

«Ӱдыр йолташем-влак чыланат колен пытеныт, лачак Маруся Хлыбова  кодын», – чӱчкыдынак шоналта Ефимовна.

«Ӱдыр йолташем…» Тыге тудо тыгаяк шоҥго, пушкыдо мландыш ондакрак вочшо шке таҥаш йолташ ӱдыржӧ-влакым манеш.

Тудо колымаш нерген тыматлын да тыглай шона. Колымаш тудым ынде ок тургыжландаре, ок лӱдыктӧ, чон корштышымат, азапымат ок лук. Мо адакшым, тудо шке илышыжым илен, курымжо кужу лийын, илышыште тӱрлыжат логалын. Куштылгыжо шагал пернен гынат, вуйым шияш нимолан: икшыве-влак таза улыт да келшен илат, тудым, шоҥгым,  огыт мондо, оксамат, серышымат колтат. Чӱчкыдынрак унала толыт гын, эшеат сай лиеш ыле. Но Ефимовна шочшыжо ден уныкаже-влакым утыжым ок шӱрдыл, умыла: кажныжын шке илышыже, шке пашаже. Кеч-кузе пӧрдат гынат ала-молан нуныжо огыт шагалем. Тидым Ефимовна шке гычат сайын пала.

Тений шошым Анна ӱдыржӧ толын ыле – Ефимовна куанен, а Петр эргыже телым арняланак толаш сӧрен. Тольык вот Ефимовна лӱдеш: трук эргыже тудым илышым огеш уж, трук шкетынак колен колта.

Эше Ефимовнан ик кугу шонымашыже уло, тидыже эн кугу тыланымашыже – тойымашке кумытынат толышт: Аннажат, Марияжат, Петржат.

Тиде шукталтмылан тудо ӱшана ыле гын, йылтак ок йӧслане ыле, колымо нерген огешат шоналте ыле. Да мом тидын нерген утыжым тургыжланаш: кажныжлан шке жапше пуалтын, пӱрымаш деч эше нигӧат утлен огыл…

А эше Ефимовнам вольыкшо тургыжландара, кӧлан нуным пуэн кодаш, лачак сай  еҥлан гына ӱшанаш ыле. Кажне гана тудо ик шонымашке шуэш: каза ден чыве-влакым Вишняковмытлан пуа – нуно поро улыт, ешыштат изи огыл, да тудымат, Ефимовнам, нужналыкеш огыт кодо. Кодшо арнян Ванятка изирак эргышт, колхозысо плотник, Ефимовналан пум шелын пуэн.

Да, чынак, казамат, чывымат Вишняковмытлан пуа, тетла нигӧлан…

Тыгай шонымаш ден пеҥгыдемдалт, Ефимовна лыплана, пуйто ӱмбачынже неле нумалтышым налын кудалтен.

Янда гае тымык шыже игечыште Ефимовнан шонымашыже эркын шуйнылмыж годым кече тул тӱсан кечыйолжо дене йырым-ваш волгалтен, ӱлыкӧ да ӱлыкӧ волен. Тиде кас ӱжара тунар волгыдо, тунар нугыдо лийын,  шудат, суртын шемемше пырдыжшат, печыжат,  эсогыл уремысе писте пушеҥгын шем рӱдыжат ӧрыктарыше шокшо нарынче тӱс дене волгалтыныт. Тиде тӱсыштӧ Ефимовнан чурийже поснак шоҥгын да нойышын палдырнен. Вуй ӱмбалсе кават нарынчалге тӱсым налын, тудын марте ынде поснак тора.

Оралте, пушеҥге, шуэн гына эрталше еҥ-влакын ӱмылыштат кандалген шуйна, юж яндар да юалге, кас ӱжакаште печеш, вондеш, шудеш пӱтырналтше нимучаштыме эҥыремышвот-влак палдырнат. Ефимовналан пӧртышкӧ пураш жап, пурыман…

Тудо эркын теҥгыл гыч кынелеш, шинчымылан кӧра малыше йолжым йӧсын алмаштылеш, утларак тарванылаш кӱлмӧ нерген шона, тунам вара нойымыжымат тынарак ок шиж ыле.

– Ефимовна, а Ефимовна! – трук тудым ала-кӧ кычкырале. Ӱдырамаш савырнышат, урем дене ошкылшо Ванятка Вишняковым ужо. Кодшо ийын  армий радам гыч пӧртылын, ӱдырым налын, а шукерте огыл Тоня пелашыже тудлан эргым кучыктен. Садланак Ванятка утыр поро, еҥ-влаклан сайым ыштынеже, шке куанжым моло-влак дене пайлынеже.

– Тыланет ала иктаж полыш кӱлеш? – тудо Ефимовна деч йодеш. – Тый, шоҥго, каласе гына, мый чылажымат ыштем…

– Тау, – кумыл тодылт вашешта Ефимовна.

– Тый мемнан дек пурем ыле, эргымым ужаш,–тыгак куанен Ванятка ойла, – Са-ай эрге!..

– Пурем иктаж-кунам, - сӧра Ефимовна, а шкеже шона: пошкудо дек пурыде, нунын куанлан, эрге, уныка шочмылан куаныде илаш, чынак, йӧнан огыл.

– Ну, тугеже мый кайышым, –ойла Ванятка. – Иктаж-мо кӱлеш гын – ойло…

– Йӧра, – вашешта Ефимовна, – ойлем.

Сурт кӧргыштӧ Ефимовналан адак сомыл. Теве каза кочкаш яҥышен, тургыжланен йӱкым луктеш, кудывече мучко чыве-влак куржталыт – кочкаш йӧратыше вольыкым пукшыман.

Но вот тиде сомылат ышталте.

А уремыште йӧршеш пычкемыш, кас ӱжаран йошкар ойыпшо гына окнаште йолга, пуйто кече шичме велыште кугу тулото йӱлен эркышна.

Ефимовна малаш эр возеш, .электротулым йӧршеш гаяк ок чӱктӧ, тыгай тул дене тудо удан ужеш, туге гынат радио эре гаяк чӱктымӧ.

Кийышыжла, тӱняште мо ышталтме нерген колыштеш – шке элыштыжат, чек вес могырыштат. Диктор-влакын ойлымышт гыч ятыржым огеш умыло, туге гынат тӱткын колыштеш: тӱняште мыняр шуко тӱрлӧ эл да ола, мыняр шуко тӱрлӧ еҥ-влак илат, кажныжын шке ойгыжо, шке куанже!

Эртен кайыше сар Ефимовнан ешыжым тӱкыде коден: ни марийже, тудо сар марте илен шуктен огыл, ни эргыже эмганен огытыл, кеч Петр сарын икымше кечыж гычак да пытартыш кече марте салтак корным тошкен. А мыняр ешыште ты сар кочо кышам коден! Нылле утла еҥ ялышке уэш пӧртылын огыл, тиде лӱдыкшӧ ийлаште шагал пӧртыш ойго пурыде лийын.  

Садланак Ефимовна радио дене кумда тӱняште адак лӱйкалыме нерген колмыж годым пычкемышыште ыресла, а тӱрвыжӧ ала кумалтыш мутым, ала ятлыме ойым пелешткалат.

Тудо ятыр жап мален ок керт. Теве радиоат шыпланен, ял ӱмбалне нугыдо шыже пычкемыш шога, а Ефимовна со вакшыштыже пӧрдалеш, эре шона, шона…  

Шонымашыжат тӱтырала шалана, рашлык ден куат уке, капшат куштылгын чучеш, но йӱдым йол ден кидше утларак шумеш. Ефимовнан омыжо ласка огыл, монден колтымо татым утларак шарныкта. Тыгай годым ончылныжо лишыл да йӧратыме айдеме-влакын – шочшын да уныкан - сынышт,  то койыт, то шулат.  

Ефимовна омыж денат нунын нерген шона, нунын чурийыштым, шыргыжмыштым, койышыштым утларак чӱчкыдын шарналта.

Ий-влак эртат, икшыве-влакат шоҥгемыт, а Ефимовна со нунын верч коляна: сайын илат мо, таза улыт мо, иктаж нужналыкым огыт чыте дыр. Вара тудын ушыжо суртысо пашашке кусна, тыгай годым ала-мом ужын шуктыде кодымо, ала-мом мондымо, ыштен шуктыдымо шижмаш авалта. Эрла пӧртйымалне пареҥгым ойыркалаш кӱлеш ыле, уке гын тушто ночко, вӱташте шартышым вашталтыман, чыве шичме каштат шӧрын каен, тӧрлаш кӱлеш. Паша, паша… Кеч мыняр иле, кеч-мыняр тырше – нине азап-влак огыт шагалем, огыт мучашлалт. Ефимовна тидым пала, кид утларак коршта гынат, йол эркынрак тарвана гынат, шинча уданрак ужеш гынат,  кресаньык чон ойгыра.

Илыш эрта, Ефимовналан кажне кече пытартыш лийын кертеш, туге гынат кажне кечын илен тунемме тургыжланымаш-влак кресаньык ӱдырамашым огыт кодо.

Эр велеш тудо мален колта. Ефимовнан омыжо кӱчык, чыла шижын тургыжландарыше.

Теве умбалне эр тымыкым агытанын мурыжо кушкеде. Тудлан весе вашешта, кумшо… Вашке ял помыжалтеш, окналаште тул-влак волгалтыт, тӱньык гыч шикш нӧлтеш, капка-влак йӱкым пуат. Еҥ-влак кынелыт да кечын ыштыме пашаштлан пижыт. Ояр игече лиеш гын, угыч кече лектеш гын, Ефимовнат угыч палисадник кӧргыштӧ верлана да ош кечын эркын шулымыжым эскераш тӱҥалеш, кузе кас ӱжара уло тӱням нарынчалге тӱсаныш савыра: мландымат, сурт пырдыжымат, пушеҥгын шемалге рӱдыжымат.

Пошкудо декат тудо миен толеш, шочшо икшывымат ужеш, пеленышт куана, уэш шке йочажым, уныкажым шарналта.

Тыге тиде кече эрта, тыгак весе эрта, тыгай радам денак моло кече-влакат вашкаш тӱҥалыт.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1