Лев Ятманов Чон азап

лев

Лев Ятманов

Чон азап

Ойлымаш

Варвара Янаеван суртыштыжо – азап. Вот мом вучен огыл гын Варва, вучен огылак. Кунам-гынат тиде лийын кертшашым пален гынат, Анфисан черетше шуэш манын шижын гынат… Но тыгайым…

Чылажат ӱдыржылан районышто Кавказ курыкеш каналташ путевкым пуымо гыч тӱҥале. Анфиса ончыч ӱскыртланыш – мӱндыр палыдыме верыш каяш ӧрмалгыш. Но варажым корныш лекташ кумылаҥе да йот вер гыч утыр пиалан пӧртыльӧ. Ӱдырлан чылажат келшен: курыкшат, теҥызшат, кечывалвелысе шокшо кечыжат. Тудо утларак чолга айдемыш савырныш, йолташыже-влак коклаште кугешнен ончалын эртымыже ончычсо Анфисам палаш лийдымын вашталтыш.

Варват ӱдыржын тыге чолгаҥмыжлан куаныш, уке гын утыж дене шып ыле. Пашаште Анфиса гай тыршышым весым от му, но йот еҥ коклаште ик мутымат вучен от шукто. «Сай веле, изиш талырак лийын, уке гын шып айдемым писын чӱҥгалыт, – ӱдыржӧ нерген шонкален куанен Варва.

Вара Янаевмыт суртыш серыш-влак толаш тӱҥальыч. Анфиса писын серыш калтам почын да кажне возымым ик шӱлыш дене лудын. Серыш-влак чӱчкыдын, кажне кечын манме гаяк, толыныт. Иктаж амал дене кучалтыныт гын, Анфиса тургыжланен, оралте мучко шӱлыкан, нигӧ дене кутырыде коштын. Угыч кидыш серышым кучымек веселаҥын. Ӱдыр кумылым, кӧ деч серыш толмым умылаш кугу ушак огеш кӱл.

Туге гынат Варва сомыл кокла гыч йодын колтыш: кушечын серышыже?

– Так, ик еҥ деч, – кумыл деч посна Анфиса вашештыш.

– Тугакат раш, пакча орол чучыл деч огыл, – нелеш нале Варва. – Аватланат ынет ойло, мый виеш йодаш омат шоно. Шке паллет. Туге гынат ойлет гын, сайрак, йот еҥ омыл.

Анфиса вашеш туштенракын гына ончалын.

А таче… Варва пӧртыш пурен шогалмеке, вигак умылыш: ала-мо лийын. Анфиса шифоньер омсам почын шогалынат, чурийончыш воктен тувыр ден кофто-влакым вискала.

– Тый мо? – Варва йодо. Ӱдыржӧ тунамак аважлан чыла чыным луктын пыштыш. Кавказ курыкыш коштмыж годым Анфиса азербайджан рвезе Рафик Вахитов дене палыме лийын. Тудо гранат пушеҥгым ончен куштышо бригадым вуйлата улмаш.

Анфисалан рвезе келшен. Ынде серышеш марлан лекташ ойым ыштен да тудын деке унала толаш сӧрен.

– Ну, а тыйже мом вашештенат? – Варва пырдыжыш эҥертышыжла тидым гына йодын кертын.

– А мо? Тек толеш. Мый келшенам. Телеграммымат колташ куржтал тольым.

– О Юмо, Юмо! Тый кеч ават деч йодам ыле, кузе да мо…

– Авай, но марлан лекташыже мылам веет. Ну а мый келшенам. Мом тыште шонашыже? – чолгаҥын Анфиса.

– Лӱмжӧ кузе? – йодо Варва.

– Рафик.

– Марлаже кузе лиеш?

– Да нигузеат ок лий. Рафикак лиеш.

– Кӧлан пашам ышта, манат? – уэш толаштара Варва. Тургыжланымыж дене чылажымат монден пытарен, ушешыже икте гына лодемалт кодын: тудын ӱдыржӧ марлан лектеш.

– Совхозышто тырша, мемнан семынак. Бригадир, – умылтара Анфиса.

– А нунын дене мо кушкеш?

– Гранат.

– Тиде эше мо тыгай? Могай гранат?

– Ну, кузе тылат умылтараш… Тиде тыгай фрукт, кӱжгӧ шӱман, катет – кӧргыштыжӧ йошкар том. Тамле тугай, мемнан ден кушшо музымӧр гай. Пеш пайдале кочкыш, витамин шуко. Мыят кочкынам. Нунын совхозышт пеш поян.

– Юмо арале, гранат ала-могай…– мом ойлаш палыде, окна ончылно пелед тӱзланыше, чонлан лишыл ломбо пушеҥгым  ончалын пелештыш Варва. – Ала-могай ломбо огыл… гранат.

Кастен Анфиса йолташ ӱдыржӧ-влак деке увер дене куржо. А Вараван толшаш айдеме нерген, кузе гала лӱмжӧ, Вафик Рахитов… але Рафик, ӱдыржын каче лийшыже нерген шонымаш ушыж гыч лектын огыл. «Вот сурприз дык, сурприз, куандарышыч ӱдырем,» – шонен Варва. Сурт сомылкам ышташ тӧчыш, но чылажат кид гыч велын. Кӱмыж-совлам мушшыжла кок теркем шалатыш – кодшо ийын Анфисалан совхоз сервизым пӧлеклен ыле. Шыде парже дене йол йымалне пӧрдшӧ пырысым чумале. Ты уверым чоныштыжо тетла кучен моштыдымыжым, чон ойгырымыжым, поро ойым колыштде чытен кертдымыжым умылыш. Ваче ӱмбаке шовычым лупшалын, школысо туныктышо Николай Васильевич деке лектын ошкыльо.

Туныктышылан але нылле ият шуын огыл, ялышке латвич ий ончыч толын, ола гыч, ӱдырым налын, оралтым чоҥен, ялысе калыклан пагалыме айдемыш савырнен. Николай Васильевич школышто сылнымутым туныкта, чӱчкыдынак клубышто тӱрлӧ мутланымашым вӱда. Пагаленыт туныктышым, каҥашеныт, клубышкат тудым колышташ калык лыҥ погына. Ушан марий Николай Васильевич, Анфисамат кандашымше-луымшо класслаште туныктен. Тудын деке Варва мутым вашталташ тарванен.

Пиалешыже туныктышо мӧҥгыштыжак ыле. «Путешественник-влакын клубыштым» ончен. Индийым ончыктеныт. Николай Васильевич шукерте огыл чиян у телевизорым налынат, пӧртыштыжӧ ынде калык чӱчкыдын погынен. Кызытат тыгак ыле.

– Шич, Варвара Тимофеевна, оза ӱжӧ. – Ончо, оҥай передача…

– Да могай тыште передача! – шып пелештыш Варва. – Ойго мыйым конден, Николай Васильевич!

– Мо лийын кайыш? – тургыжланен йодо туныктышо.

– Ой, калык ончылно ойленат ом керт! – утыр вургыжеш Варва. – Айда тӱгӧ лектына, тушто ойлем.

Варва шып ойлаш тӧчен гынат, саадак кугу йӱк дене пелешткален, погынышо калык чуй да чуй тудым ончалын.

– Ну, лектына, кутырена, - келшыш туныктышо.

Нуно уремыш лектыч, пӧрт ончылсо теҥгылыш шинчыч. Туныктышо тамакшым ылыжтыш.

– Ну, ойло, мо лийын?

– Анфисам ӧрыктарен, тыгай сурпризым ямдылен, ынде мо лиеш, ом пале.

– Да мо тыгай?

– Марлан лекнеже.

– Тиде чыла? – шыргыжале Николай Васильевич. – Куанышаш улат, Варвара Тимофеевна. Тый мо, ӱдырет ӱмыржӧ мучко тый денет илаш тӱҥалеш шонышыч? ӧрыктарет, Варвара Тимофеевна.

– Мый марийже ваштареш омыл. Да тый йод, кӧлан тудо марланже лектеш?

– Рвезылан, очыни.

– Конешне, шоҥгылан огыл. Тый йод, кушеч тудо?

– Ну и кушечын?

– Да тиде… Кузе гала… Азербайджан гыч.

– Ну-у! – ӧрӧ туныктышо. Кушто тыгай качым муын?

– Шарнет, кодшо шыжым путёвка дене кошто? Туштак палыме лийын.

– Да, оҥай, - шыргыжале Николай Васильевич. Ну, Анфиса, тыгай чулымлыкым вучен омыл. А молодец вет, чынак, молодец! Верысе рвезе?

– Ну, да! Азербайджан тудо. Ала Вафик, ала Рафик лӱмжӧ, раш шым умыло.

– Тыйже вара молан ойгырет? – йодо туныктышо. Азербайджан гын, Азербайджан, садак огыл мо? Айдемыже гына сай лийже.

– Так мыйже вет илышыштем нигунамат азербайджанжым ужын омыл. Лӱмжат ала-могай ӧрыктарыше, шарнашат ок лий.

– Лӱмжӧ моло лӱм гаяк. Тыйым тудын лӱмжӧ ӧрыктара, а тудым тыйын лӱмет. Ты марте азербайджаным ужын отыл гын, ынде шер теммешкет ончен кертат.  Веҥе лийшетым. Йӧратен ончет, Варвара Тимофеевна…

– Тый, Николай Васильевич, воштылат, а мыйын чонемлан кузе чучеш?

– Колышт, Варвара Тимофеевна, мый ом умыло: тый чыным ойлет але… Мо лийынже? Ну тыйын Анфисат марлан лектеш, каен колта шочмо вер гыч – тидын дене тавадаҥ ит шого: кушто име, тушто шӱртӧ. Мо нерген тургыжланаш?

– А кӧ пала нине азербайджан-влакым… Мемнан огытыл вет, мемнан семын огыт ойло.

– Ну, тидым кудалте. Моло гаяк калык улыт. Унам йӧратыше, поро калык. Кавказыште тиде закон семын пеҥгыде. Мый салтакыште азербайджан эрге Тофик Салиев дене пырля служитленам. Мый авамын кӱэшт колтымо сийжым налам – пелыгыч. Тудлан саскам колтат – адак пелыгыч. Армий деч вара тудын деке Сумгаитыш миенам. Каспий воктенсе пеш мотор ола. Да кузе вашлийыныт! Нигунам ом мондо. Тофикын ачаже, Джафар Мамедович, тыгак ойлыш: «Тый мыланем шочмо эргым гай улат. Вич ӱдырем, кум эргым уло, а тый нылымше эргым улат. Шерге уна лият, эре тол!» Тофик алят пайремлан посылкым колтылеш. Вот могай калык улыт. А тый ойлет…

– Тиде ала тыланет веле сай айдеме логалын…

– Анфисалан уда еҥ логалеш, да?  Тидым вет Варвара Тимофеевна ончылгоч от пале. Тый шонет, ӱдырет тыште качым муэш гын, пиалан лиеш? Тыгай веҥе логалеш дык, ӱмырет мучко ойгырен илаш тӱҥалат. Шагал мо йырваш йӱшӧ да койышан-влак пӧрдыт – кай, пален нал тудым. Тыште, пӱрымаш. Иктым гына мый тылат каласем: Анфиса ушан ӱдыр. Мый ӱшанем: осал еҥым тудо ок ойыро.

– Ой, тыйын йылметше ден мӱйпӱрым тамлашет.

– Чыным ойлет, Варвара Тимофеевна. Кай мӧҥгышкет, мӱйпӱрым шынде, уке гын мо дене унатым вашлияш тӱҥалат.

– Ох, тыйым, Николай Васильевич, тылат чылажат мыскара, а мый шканем верым ом му.

– Ну йӧра, – шӱлышым нале Николай Васильевич. Кутырен сеҥышыч. Эрла ӱдыретым мый декем колто, мый тудлан вигак ойлем: тый ӱдыр шотлан толдымо пашалан пижынат, пиалетым мӱндыр теҥыз шеҥгелне ит кычал, шкенан кундемыштат каче шуко. Йӧра, колто, ӱдыретым.

– Ок колшыт вет тыйым, – шӱлалтыш Варва.

– Кузе туге ок колышт? Молан? Шоҥгыеҥым колыштшаш, – пеҥгыдын пелештыш туныктышо.

– Уке, ок колышт, – уэш шӱлалтыш Варва.

– Вот, тыге шол! – кидше дене шке эрдыжым пералтыш Николай Васильевич. Ок колышт - чын ышта. Мыят тудын олмышто ом колышт ыле: тудын илышыже, тудын пӱрымашыже – тудак шонышаш. Але вара кызытат от умыло: тыгай годым ойым огыт пу да кӱлешыжат уке. Вучен шуктет ончыкылык веҥым, ончалат, могайрак айдеме. А Анфиса… Пиалжым ит шемемде, лучо шкендым шарналте: йӧратымет годым мом шоненат.

– Да тиде кунам лийын! – Варва вожылале.

– Кунам-тунам, но лийын вет?

- Да мо тушто – лийын…

Туныктышо Варвам урем мучко ужатыш. Ломбо пеледыш там йыр-ваш шарлен, рӱмбалгыште неле пеледышан орлаҥге волгыдын палдырна.

– Шошо тений эр толын, – пелештыш Николай Васильевич.

– Сай шурно лектышлан, очыни, – вашештыш Варва.

Клуб воктене нуно чеверласышт. Варва мӧҥгышкыжӧ тарваныш. Но шӱдӧ наре йолтошкалтышымат ыш ыште, мӧҥгеш клуб деке пӧртыльӧ. Ялысе клуб пелен улшо книгагудын окнаже тул дене волгалтын, тугеже Люда Шарапова эше паша верыштыжак.

Варва, омсам шӱкалын, книгагудыш пурыш. Люда журнал-влакым верышкышт шогалтыл, мӧҥгыжат тарванен ыле.

–Ой, Варва кокай, мо пеш вараш толат? – ӧрӧ Люда.

– Эртен кайышыла пурымем шуо. Мален ом керт, ала-молан. Ала иктаж книгам йӱдлан шергалаш пуэт ыле, – шоналтен шуктыде ондалыш Варва.

– Ойыро, мо кӱлеш. Мо келша, тудым нал.

Варва книга шӧрлык коклашке эртыш. Тынар шуко книга коклаште шинчажат шарлыш. Люда чыталтенак тудым вучыш.

– Мом налашат, ом пале,–ӧрынрак пелештыш ӱдырамаш. Чылажат оҥайла чучеш, но мом налаш?..

– А мом луднеда, Варва кокай? – Люда йодо.  

– Палет, могай паша… Ала Азербайджан нерген иктаж-мо уло?

– Азербайджан нерген?

– Да, могай тушто калык ила, кузе илат, мом ыштылыт? Оҥай кундем, маныт, – Варва тоштынак йодо.

– Мый омат пале, мом тыланда пуаш, - книгагудо оза  пелештыш. – А те тидым налза, – трук Люда шӧрлык гыч «Кугу энциклопедий словарьым» волташ тарваныш. – Ончалза: тыште Азербайджан нерген кугу статья уло. Калыкше нергенат, поянлыкышт, сылнымутышт нергенат возымо. Те тачеш тидым ончыза, а мый эрла эше иктаж-могай вес книгам муам. Йӧра?..

Варван суртшо деке лишемме годым уремыште йӧршеш пычкемышалтын ыле. Окна тул дене ок волгалт: Анфиса алят йолташ ӱдыржӧ-влак дене улеш. «Ала чылажат сайлан, - шоналтыш Варва. – Лудын ончем ты энциклопедийым, ала чонлан куштылгырак лиеш.

Шӱлалтен, ик кид гыч вес кидыш неле книгам пыштышат, капка чыҥгырым шӱкале.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1