Денис Осокин У ботинке


Денис Осокин, руш прозаик

У ботинке

Капитон кугыза, Капитон коча але чӱчӱ – шоҥго айдеме, шымлу ийым эрталтен. Шуйналтше шӱшан йошкар свитер, шем упш, шем тулуп. Упш йымач пылыш коеш, кидыште –  тоя. Тудо кугу ялыште, Морко-Параньга корно воктен верланыше  Шеҥшыште, ватыже да ӱдыржӧ дене пырля ила. Такшым, вич икшывыже уло, шукертак посна илат. Микале эргыже тыштак, Шеҥшыште, Васлий эргыже Шургаште, лишне,  Лиля – Йошкар-Олаште, Наталя – Волгоградыште. Изирак ӱдыржӧ, Сашук, йоча годсек черле, нигушкат, нигӧн декат ыш кай. Капитон вате, ынде вич ий лиеш, ош  кечым ужде ила. Шуматкечын, индешымше апрельыште, шым шагатат коло минутлан Капитон кугорнышко лекте, Параньгаш кайыше автобусышко шинчын, Моркышко ботинкым налаш  кудале. 

Капитон – Шеҥшын шоҥго картше. Тысе калыкын отышко кумалаш лекмыж годым – тӱҥ еҥ. Моло онаеҥ-влак тудым колыштыт. Капитон шымартыме йолашым, ош тувырым чия, вуйыш ош меж дене йӧрымӧ терке упшым шында. Пушеҥге йымаке изирак онаеҥ-влак дене пырля шогалешат, тулотым ылыжта, куэ да писте воктенсе мланде ӱмбаке пошкудо-влакын кондымо пӧлекыштым – мӱй ден мелнам – опта, солык ден шовычым  укшыш сака. Комбо ден шорык шыл подышто писын кӱэш. Капитон – шукертсек кугурак онаеҥ. Шеҥше отышто веле огыл, пӱтынь Моркышто. Коло ий ончыч, кеҥеж пайрем –  Пеледыш годым – моркысо кумло куд  карт йӱклымӧ дене кугураклан шогалтеныт.

Каптон чылажымат моло деч сайрак пала: кумалтыш мут ден йӱла  радамым, могай мут дене тулым мӱй вӱд дене сийлаш; Юмылан пӧлеклыме комбо ӱмбаке могай ой дене корка гыч вӱдым велаш; ӱдырамаш-влакын пуным кӱраш тӱҥалмышт деч ончыч могай шонымашым пӱчмӧ вуйлан йыштак пелешташ. Но кугу кумалтыш идалыклан кок гана веле лиеш. Тиде кок кече деч моло годым Капитон пошкудыж-влак деч нимо денат ок ойыртемалт: ила, сурт коклаште шогылтеш. Теве автобус тич калык теме да омса петыралте.

Капитон шинчам пыч-пыч ыштен онча, вӱдшор тылзылан куанен. Пасушто лум шагал кодын, но коремлаште чыла вере гаяк ошын коеш. Калык дене темше «пазик» тунар лавыран: ӱлныжат, яндажат. Но автобус оза нерген нигӧат удан ок шоно, шошо лавырам мушкаш але эр, шуэш эше. Капитон ваштареш Сапуньжа Людмила шинча.  Шинчаже шайык, чаманет веле ӱдырым.  Капитон йоча годсыжым шарналтыш. Изи рвезе Провойысо эмлыме верыште киен. Тушто тудым шайыкшинчан ӱдыр йӧратен. Эмлыме вер мучко оролен куржталын, а Капитон тудын деч эре шылын. Нуно чыланат пеш поро улыт – шайыкшинчан-шамыч. Шонкала Капитон да Людмилам шыргыж ончалеш. Людмилат тудлан шыргыжеш.

Морко марте шагат наре кудалман, изиш шагат ок лий. Автобус каткалалтше асфальт ӱмбалне тӧрштылеш. Почешыже ночко турняйолан Кугарня куржеш. Капитон тудым огеш уж. Кугу Кугарня –Шеҥше отышто эн ура чонан да чыла палаш тыршыше юмо. Тӱрлӧ тӱсан тошто вургемым чиен. Ала ӱдырамаш, ала пӧръеҥ. Сын-кунжо тӱрлӧ-тӱрлӧ. Кугарня тургыжлана: Капитон район рӱдыш миен шужо да  шулдо акан, йолжылан келшыше, йӧнан ботинкым налын, иктаж кум шагат гутлаште Шеҥшыш пӧртылжӧ, шона. 

 

2

 

Мо лие тиде шуматкечысе вӱдшор тылзе дене? Капитон Моркыш кудалеш, а Шеҥшыште пуйто чыланат шола йол дене кынелыныт. Тӱткылыкым йомдареныт, эркын тарванылыт, Капитонын налшаш ботинкыж нерген шонат, пуйто ты йолчием деч посна илыш пыта. Ала-кӧ эрдене Капитоным автобус деке кайышым ужын, ала-кудыжо ала-кӧ деч колын... Ала кече таче поснак вес семын ырыкта, вуй ӱмбаке шошо тамым шава, ала кава тыгай пушан, мланде там дене ушнен, шӱмым ала-могай умылен шукташ лийдыме шижмаш дене чыгылта. Шеҥше-влак шкештат ӧрмалгеныт, шкештым шке воштылыт. Озанлыкыште сомылым тӧрлат, икшыве-влак дене модыт але вурсат, подылыт, шупшалалтыт, а пӧртласе кажне вуйышто ик шонымаш пӧрдеш да пӧрдеш: Капитон кугыза ботинкым налаш каен. Ну, йӧра, мо умбакыже?

Клуб вуйлатыше Толийын ватыже кевытыште пашам ышта, кугорно воктенсыште огыл, а весыште - ялсовет ваштареш. Кечывал деч ончыч тудо, вучыдымын кевытым петырен, мӧҥгышкыжӧ куржо да пелашыжлан ойла:

– Толий, теҥгече Морко гыч мыланна ала-могай корнеудалительым конденыт. Кай ончал, кӱлешан гын, налына?

Толий шӱрым лупша да лупша, ватыже ӱмбак онча. Капитон кугыза Моркышто ботинкым кычалеш манын, чарныде кочкеш, кошкен пытыше кинде ӱмбаке аджикам йыга.

– Могай корнеудалитель? – уэш йодеш.

– Ну, тыгай тоя, тоялан тореш аҥысыр кӱртньӧ.

– И мыняр шога?

– Кумло вич теҥге.

– Кай да, тыланет кӱлеш гын, нал. Шерге огылыс. Мыланемже молан кошташ?

– Ну айда каена, пырля сайрак.

– Йӧра, айда каена.

Кемым чият, лектыт, урем дене эртат. Корнеудалитель... Коктынат рушла пелешткалат. Марла тыгайым каласаш тӧчыян.

Леонид кугыза – Леонид Агеевичат – онаеҥ, карт, тыгак кугу, но Капитон деч вара. Мӧҥгыштыжӧ шинчыш-шинчыш, салат дене чайым йӱӧ. Пыртак  кресаньык вӱдым, вес семынже, шке шолтымым. Трук йошкар ӱштан, тӱрлеман ош тувыржым чийыш, вуйышкыжо ош упшым шындыш, пӧлемым ончале, мелна кышыл ӱмбач мелнам руалтен, мешакыш пыштыш, шӱр гыч шыл падырашым лукто, изирак ман шоналтышат, мӧҥгеш пыштыш, ӱстел ӱмбач ала-молан шершотым руалтыш, тушкак, мешакыш, шурале. Радиом чӱктыш, тушто шодыртатыме йӱк солныш, йӧрыктыш. Кудывечыште – лавыра, пийын, чывын, озан кышашт дене кечыйол модеш. Ала чывым кучаш, пелен налаш, шоналтыш, но йӱкшыш, йӧра. Леонид сонарзе ече ӱмбаке шогалын ошкылнеже, но лумжо йӧршеш гаяк уке. Теве лавыра, южо вере кукшурак, но вет мландыс. Агей Леонид шинчажым пыч-пыч ыштыш, теве-теве шортын колта. Вара куштылгын пӧртӧнчыл гыч волыш, леваш йымалне ечым чийыш да уремыш лекте, Шеҥше ото велыш ошкыл колтыш. Тудын пӧртшӧ ял мучаштак, отыш теве тудо корно дене вик кайыман, нигӧ тудым ок уж.  Ошкылеш, вургемжым орайын колтен, шӱлештеш, кукшырак корнытӱрым кычалеш. «Капитон ботинкым налаш каен. «Капитон ботинкым налаш каен», - семынже пелешткала.

Веня мӧҥгыштыжӧ телевизорым ончен, мыскара передачым. Тудо да ватыже элнен воштылыныт, кугурак класслаш коштшо ӱдыржӧ-влакат. Веня мончаш олташ тарванен, ватыж дене пырля сайын гына мушкылташ.  Ончен пытаремат, тарванем веле, шонен. Но тидын олмеш ватыжлан ойла: «Мый толам веле». Кресле гыч кынеле.

– Вучалте, колышт пытаре, – воштылмо лугыч пелештыш ватыже да угыч люргаш тӱҥале. Веня кудывече гыч лектын, ала-кушко писын ошкылеш. Теве Шеҥшымат эртыш, кугорныш кӱзыш да Моркыш ошкыл колтыш. Тидын деч ончыч кевытыште саскам шуктыман настойкым нале, тыгай тамлым тудо нигунам йӱын огыл.

Веня Шеҥше школышто физкультурым туныкта. Мыскара передача шукертак пытен, ватыже кудывечыш лектын, мӧҥгеш пурен. Изирак ӱдыржылан шӱдыш: ну-ка, Капитон чӱчӱ дек миен тол-я, ачатым ончал.

– Капитон чӱчӱ Моркыш каеныс, – вашештыш ӱдыр.

– Да-да, кай тугеже, мончам олто.

Капитонын Шеҥшыште илыше кугурак эргыжын – Микалын – ватыже свежа колым эрыктенат, кол лемым шолта. Шолтыш, кукшо шудым шавалтыш, кухньо гыч лекте. Пӧрӧнчыл гыч Микале пурыш, ӱпшыч ончыш, тамлын ӱпшалтеш.

– Эй, вате, – ойла, – мыйын упшемым конды-ян.

– Ошыжым але суржым? – Пӧлем гыч пелашыже йодеш. – Кушко тарваненат?

– Суржым кондо. Уке, лучо отыш коштмым, ошыжым, пу.

Микалын ватыже кухньыш лекте. Микале омса лондемыште шога, йолчиемым чиен, солык дене коллеман кӧршӧкым кучен. Шала ӱпан вуйжым ватыж могырыш савырен ойла: чикты-ян. Тый кол лемжым кӧлан кушко наҥгайышыч, кочкаш шонышнас? – вате йоднеже, но огеш тошт. Молан манаш гын, Микалат – онаеҥ. Кӧ пала: молан тудлан кол лем кӱлеш лийын? Марийжылан омсам почеш, вара  капкам. Куртко кӱсенже гыч папиросым луктеш, умша лукышкыжо шӱшкеш, спичкам ылыжтен, тамакым пижыктыш. Микале шупшеш. Тургыжланен йодеш: ачатше таче толеш мо?

Микале тудын велыш уремыште веле савырна, пӱйдымӧ умшаж  дене  шыргыжал ойла:

– Алюшем, ит лӱд, мый тыланет вескана коллемым шолтем…

Таче каныш кече, а Семон Витали, такшым тудат карт, ял вакшыште шогылтеш. Капитонын ботинкым налаш кайымыж нерген эрденак колын. Вакшышке толын, ложаш дене ошем пытыше вургемжым чиен да вакшым пашаш колтен. Кӧргыштӧ тыгай йӱк-йӱан шога. Витали я уремыш куржын лектеш, южым ӱпшынчеш, я мӧҥгеш куржын пура, машинан колдыртатымыжым колыштеш. Тыге ятыр жап куржтале, вара «авай» манме мотор мурым муралтыш, упшыжым (чоҥышо-влакын каске йымаке чийыме шлемым) кудаше, вакш йыр кум гана пулвуйжо дене пеле нушкын, пеле куржын савырныш, мландым шупшале, упшыжым шупшале, тыгак вакш пырдыжым шупшале да шортшо йӱкын каласыш: «Ошо-ошо, ош йӱксӧ – ош кече, ошо-ошо ош вакш-колдырма, тек мыйын ешем мыйын пелен кужу жап воштыл ила, а Капитон Морко гыч у ботинке дене пӧртылеш». Витали мланде ӱмбалне чара вуйын шога. Вакш воктеч уло Шеҥше коеш. Ял ӱмбаке кӱшычын вошткойшо волгыдо велеш, Шеҥше шуматкече годсо мончан шикшыж дене тудым саламла. Шеҥшыште кеч-кудо пӧртыш омсам почын пуро, уремыште кеч-кӧм вашлий - умылаш лийдыме ныжылгылыкым шижат.

 

3

 

Моркышто Капитон школыш коштшо тунемше семын автобус гыч тӧрштен волыш. Шкеже окшакла, но писын пазар могырыш тарваныш. Ужалыше-влак коклаште коштеш. Ала-кӧ дене кид кучен саламлалтеш. Йылт шижде, шкеж нерген шона: «Лӱдыкшӧ улмаш ботинкым налаш. Сай ыле ӱмыр мучко тудым чияш. Адак чиен возаш ынже пӱрӧ. Ты тӱняште але вес тӱняште чиен кошташ перна? У йолчием – тыглай паша огыл. У ботинкым налаш – ший оксам кудалтыме семын. Пазарыш шошым огыл, лучо телым толшаш ыле ботинкым налаш. Но ботинкыже шошо пагытлан кӱлешыс. У ботинке – шӱм. Тиде – Капитонын шӱмжӧ, ала-кушто воктенак, ош коробкаште, кия...» Коробка ӱмбалне, очыни, иктаж ораде шонымашым серыме.

Воктенак  Кугарня коштеш, почешыже турняйолжым шӱдыра. Пазар мучко эрыкан кошташ ок лий, но теве рыҥ шогале содыки. Тӱрвыжым пурлын, тургыжланен, Капитоным онча. Капитон эркын-эркын ошкылеш.

Могай шонымаш, мо тургыжландара – Капитон ӧрын. Але вара ӧрыктарыше шошо кечын у ботинкым налмаш тынар орландара? А куанже лиеш мо? Но вӱдшор тылзын морко пазарым   авалтен ырыктыше кече Капитонын чара вуйжым ырыкта. Шога тудо пазарысе радам коклаште, тулупысо полдышым пӧрдыктылеш, пӧрдыктылеш, пӧрдыктылеш. Полдыш, кӱрылтын, пӧрдын волыш.

Трук Капитон раш-раш ужын шуктыш: тудо, шем-канде костюмым  чийыше, пылышан упшым упшалше (тыгай марий-влакын йӱла), кидыштыже шуанвондо кичкым кучен, йошкар тӱсан, руш колоткаште кия. Эше налын шуктыдымо ботинке дене. Капитон шортын колтыш. Шуматкече эрдене пазарыште калык шолеш, Капитоным шӱкедылыт. Тыге шогаш огыл манын, Капитон радам коклаште ийын кайымыла эрта. Коштеш пазар мучко Капитон да шортеш. Капитон кугыза, Шеҥше да уло Морко кундемын  кугурак картше.  Иеш да иеш, у ботинке-влакым онча.

Капитон аҥырген, йомын,  нимом ок пале, но амалым шижеш: ӱярня-вӱдшор  гутлаште,  южо эрден, кечывалымат уло тӱням пеш вичкыж шӱлыш авалта. Кава тунам йомеш, йомеш да пӱтынек вуйышко шыҥа. Тыгай годым мланде поснак чот тайналтеш да шкеж деке шупшеш. Чыла вере огыл, чыла годымат огыл, но вот Моркышто... Капитон, мо Шеҥшыште ышталтеш, эше ок пале. Ала-кӧ Капитоным кынервуйжо гыч куча. Савырнен ончалеш: шинчаштыже чылажат тул ойыпла лойга. Шинчажым пыч-пыч ышталеш: Людмила. Тудо кӱкшырак капан.

–Капитон кугызай, мо лийынат?

– Люда, полшо мылам ботинкым налаш.

– А те могайым кычалыда?..

Кугарня, Капитон ден Люда верч утыжден тургыжланаш,  нуным тура ончаш  огыл манын, савырнен   шогале. Турняйолжым нумалын, шыпак ӧрдыжкӧ кораҥе.  Пазар гыч лекмыж годым ужалыме ларёкыште шулыктарыме кофем, руашеш кӱэштме сосискым нале. Тудо нуным тыште вучалта.

 

4

 

Агей Леонид ош мланде мучко сонарзын ечыж дене  ошкылын-ошкылын.  Такшым, теве тудо ото, кидым веле шуялте. Чонжо шошо мланде ӱмбалне эркын мунчалташ йодын. Южгунам лум орашке лӱмынак савырнен, тошкышт шогылтын, луман мланде ӱмбач  тӱтыра нӧлтын. Агей Леонид дечат. Шеҥше ото кӱкшакаште шога. Леонид кугыза курык йымалне ечыжым кудашын да ӱлан коден. Вуйым савен, отыш кӱзен. Теве нуно, кугу пушеҥге-влак. Теве кӱкшӧ ныл йол – писте, а теве визымше, тӱҥ йол – куэ. Теве ик писте пелен оҥа, оҥаште «Шочынава. Онаеҥ – Леонид Петров» ман возымо. Тиде писте - Шочынава. Тудын ончылно Леонид кугыза мутым куча. А теве Капитонын лӱм пушеҥгыже, пеш тошто кож. Вӱдыжгӧ ужар укшышто – кок солык. Тудын йымак Леонид мелнажым пыштыш.  Кугу йӱк денак кумале, отын тӱрлӧ-тӱрлӧ озаж деч, Капитон Шиньшашке у ботинкым кондыжо, тудым кужу жап чийыже манын, йодо.   Мешакше гыч шершотым лукто, йӧратен ончышто. Модмо семын тиде отыш мыняр ий коштмыжым шотлыш. Тӱжем индеш шӱдӧ нылле кудыт – перкала. Тунам тудо, латвич ияш рвезе, шке пӧлекшым юмылан пышташ икымше гана толын. Тӱжем индеш шӱдӧ кудло кудыт – тунам уже онаеҥын полышкалышыже. Тӱжем индеш шӱдӧ индешлу кокыт – тиде пагытыште шкежат онаеҥ олмыш, писте ава ончылно кугураклан шогалын. Тыге ача-аваж деч кодшо шершот паҥга дене модын. Ты модышымат шокшо шнуй мланде ӱмбаке, Капитонын кож йымакыже, мелна пелен пыштыш.  Кайык кугу йӱк дене кычкырале: лӱдыкшӧ огыл, весела. Леонидын шинчаже нӧрен: нелеш ит нал, ото, изишак кресаньык вӱдым подылмемлан. Эрден тыш толшашемым шым пале. Нерым шупшылын, пушеҥге деч торлыш, толмо корно денак мӧҥгеш ошкыльо. Эртышыжла, пушеҥге тӱҥым ончышто, ночко мӧдывуйым, шулышо лышташым копаж дене ниялтыш, шекланен, кидшым ӱпшынчӧ. Шке пистыж воктен эртышыжла онча: тудын фамилийжым возыман оҥа йымалне ала-мо йылгыжеш.  Кумык лийын ончале – тиде тодышт поген опташ лийме кольмо, у гына, озанлыклык сатум ужалыше кевытын кагазшат уло. Канде кольмо, пу вурго. Леонид кидыш нале, шымлен ончале, шаралтен ончыш, уэш тодышт оптыш. «Тиде мылам мо?» – вуйым кӱш нӧлталын йодо. Вуйушыжо кайыш...

Капитон Микал – Микал кугыза – Морко кугорныш кугу кӧршӧк дене лекте. Эрдене Капитон кайыме верышке. Кол лем эше йӱкшен огыл, леведышым нӧлтале. Морко велыш наҥгайыше асфальт ончылно вуйым савыш, вес могырышкат, Параньга велыш, савалтыш, пурлашке Шеҥшылан савалтыш, шолаште – эркын мӱндыркӧ шарлыше, шкет пушеҥган нурлан. Эше, шинчам пыч ыштен, кечылан, кӱшнӧ шинчыше кечылан. Тугеже вуй савыме огыл, а вуйлепым рӱзалтыме семын лекте. Тыгеат лиеш улмаш. Чылаже вич гана. Корно кок могырыш кол лемым оптале, вичкыж-вичкыж йогын дене корнылан тореш йоктарыш. Корно воктен пуста кӧршӧкым кумыктен, тамакым пижыктыш да ачажым вучаш шинче. Кум шагатлан Морко гыч автобус лекшаш. Эше кужун вучыман. Микале нигуш ок вашке. Вашка ыле гын, чылашт ӱмбаке шӱвалеш ыле. Кызыт, Морко велыш ончен вучымо деч утларак кӱлешан паша уке.

Микалын шинчаже чыла корносавыртышым виктарен кертеш ыле гын, тышечын куд меҥге тораште физкультурым туныктышо Веням ужеш ыле. Микалын чапле йолташыже, ватыж тукым могырым лишыл родыжо. Венят савырнен ончалын, корносавыртышым тыгак виктарен кертеш ыле гын, ош упшым упшалше, кӧршӧк ӱмбалне шинчылтше Микал туларжым ужын ӧрмалга ыле. Ачажын у ботинкыж лӱмеш Шеҥше-Морко кужу корным Веня пӧлекла манын, Микале ок пале.  Нунын лӱмеш Микалын тамле коллемым  кышкалмыж нерген Венят огеш пале. 

Йоҥыштышо вакшат корно воктенак, мӱндырнӧ огыл. Микале шона: мо тиде тушто шу-шу мура? Таче шуматкечыс. Семон Виталият Капитонын у ботинкыж лӱмеш тырша.  Кӱшнӧ шурно мешакым ястара, ӱлнӧ ложаш мешакым кылда. Кургыжымат, шоктышыжымат налман. Шкетлан йӧнан огыл, коктын ыштыман. Тыге кӱртньым левыктен кучыктымо тошкалтыш дене кӱш-ӱлык куржталеш. Микале чарайолын, кемым, носким кудашын. Асфальт воктене мландывалне шинча. Коклан кынелеш, ош-ош чарайолжо дене мландым тошкалеш, леве асфальтеш удыралеш…

Толян пелашыже, адак Люда, писын замокым кораҥден, тореш пыштыме тӱкылтышым тошкалтышыш волтыш,  кевыт омсам почо. Коктынат пурышт. Ялысе тыглай кевыт, кассын ик могырыштыжо - кушкыл ӱй, консерве, помидор паста, вермишель, вес могырышто – малыме тувыр, тетрадь, кӱзӧ, пушкыдо модыш. И вот, на тылат, корнеудалитель. «Теве тудо, теве тудо!» – Мила кычкыра пелашыжлан. Прилавке коклаш пурен вургыжым куча.

– Ну мом каласет?

Толи корнеудалительым пӧрдыктыл ончыштеш, мом ойлашат, ок пале. А мом тыште ойлаш? Тек лийже. Кӱзым вондыш кучыктышо винт лушкыдын пӱтырымӧ. Ну, нимат огыл, мӧҥгыштӧ пӱтырена. Пелашыжым онча, а ватыже прилавке коклаште тугай пиалан шога. Толи шыргыжале: йӧра нал. Людмила вашешта:

– Кузе нал? Тый мый дечем нал!

Толи воштыл колтыш:

– А мыйын оксам уке.

Людмила шкенжыным тудлан пуа: на, нал. Толя ойла: пуян тышке корнеудалительым. Люда вашешта: кумло вич теҥгем тӱлыза. Толя кучыкта: на. Люда кидшым шуялтыш, Толя ик татыште руалтен кучыш. Почмо тӧрза гыч эркын-эркын кече кевытыш велеш. Кевыт ончылно ала-кӧ тӱкала, кем гыч вӱдшорысо лавырам чытырыкта. Толи лекте да кайыш, коҥылайымалныже ынде нигунам ойырлаш лийдыме корнеудалительым ишен. Колем гын, шона, шӱгарышкем кералаш йодам. О юмо, могай ямле ыле. Шонкален, саҥгажым куптырта: ала Капитонлан пуаш ыле. Тудо отыштат тӱҥ улеш, тек кидыштыже пызле тоя семын куча. Шогале: уке, ом керт, кӱлеш годым пуаш тӱҥалам. Неле шонымашышке возын, умбаке, пӧртшӧ деке топыртата.

 

5

 

А тиде жапыште Морко пазарыште сапуньжа Люда Капитонын кидшым куча. Йошкар ӱпан вуйжо гыч шальым ваче ӱмбаке пыштыше, весела кокай деч йодеш:

– Ботинкыда мыняр шога?

–А тыланда могайым: шуналгым але шемым?

Капитон вуйым рӱза.

–Шемым?

Капитон вуйым рӱза.

– Шуналгым?

Капитон адакат вуйым рӱза. Кокай липучкан шуналге ботинкым ончыкта:

– Теве, Капитон чӱчӱ, висен ончыза, пижыктен шындыманже йӧнаныс. Те мыйым огыда шарне? Мый ™лыл Юлпан гыч Люба улам. Те Кужер отышто мыйын солыкем сакышда. Налза, тиде сай йолчием, вич шӱдӧ теҥгем шога. Кок ботингыге чиен ончыжо манын, Капитонлан кок пачашан картон кагазым шуялта, чыла вере лавыраныс. Капитон кумык лийын ок керт, тулуп мешая. Люда чиемжым мучыштарыш, тулупым кудашаш полшыш. Кошкышо капыш йошкар свитерым чийыше Капитон кемжым кудаше, ботинкым чийыш, пижыктен шындыш, вийнен шогале.  Люба йодеш:

– Келша мо?

Капитон вашешта:

–Келшыме гай чучеш.

Людат вуйым савалта: пеш мотор. Капитон уэш кумык лийын ончалеш. Липучкыже – чик-чик – муштаралтеш, чык-чык – пижыкталтеш. Ойла: налына. Люба куанен:

– Мый тыланда эше тиде ботинкылан кремым да йолчиемым чияш йолсовлам пуэм, - ӱстел йымач шинчам йымыктарыше ош коробкам луктеш. Крем атын петыртышыже поролонан губка дене. Нарынче пластмасс совлам шуялтыш. Капитон каласыш: вот тау.

Пазар воктенсе кафеште шогылтшо Кугарня визымше сакан кофем подылын пытарыш да шӱкатыш кудалтыш.

Мыняр жап? Латкокыт шуэш. Морко гыч Шеҥшысе автобус кок шагатлан тарвана. Кугорныш лекташ лиеш, очыни, йӱклаш – чылан тыге ыштат. Но Капитон мӧҥгыш писын ынеж пӧртыл. Пазар гыч уремышке лекте. Людмилат – пеленже. Тудо пазарышке кофтым налаш толын. Кычалмыжым муын огыл. Пачке шовыным гына налын да мушмо порошокым эше. Сапуньжа Шиньша деч умбалне. Тугеже Капитон дене ик автобусеш каят. Людат нигуш ок вашке. Тыге коктын Морко мучко савырнаш келшат. Коштыт-коштыт – кажне кевытышке ончалыт: сурткӧргӧ арверым ужалышыш, аптекыш, фотокевытыш. Люда тушто «Коника» пленкым нале. Уремысе палаткыште кофем подылыт, ала-мом пурлыштыт, адак руашеш иктаж-мом кӱэштмым, очыни. Капитон кугыза ик кидше дене тоям тоялен, вес кидыштыже – кандыра ден пӱтырен кылдыме коробка. Почешышт турняйолан Кугарня коштеш,  южгунам вараж гыч вола. Капитон тулупшым уэш чиен, но полдыштен огыл. Людан  тул тӱсан пун дене темыме куртко урвалтышкыже лавыра  шыжалтын, кемже мотор, меж колготко. А упшыжым эше пазарыштак кудашын. ™пшат тул тӱсан, вачымбалныже – йылгыжше пражкан сумка, кидыштыже – пеҥгыде кылан шем пакет. Капитон шона: Люда огыл гын, таче пазар гыч илыше лектам ыле мо? Лектеш гынат, мӧҥгеш Шиньшаш корным муэш ыле мо? Але еҥ-влак изи йоча семын мӧҥгышкыжӧ кондат ыле? Люда шинчажым пыч-пыч ышта.

Умылен огыт керт, кузе тыге лекте: нуно шке автобусышкышт вараш кодыч. Очыни, шуматкечысе леве Морко пешак келшен: кок, а южо вере вич пачашан пӧртлаште,  администраций да районысо суд оралтылаште, киоскан да бензоколонкан 24 училищыште флагым пижыктыл пытарыме. «Ты полатыште посна кабинетем уке гынат, тыгак кугурак улам» шоналта веселаҥше Капитон да чонжылан ласкан чучеш. Теве тудын шочмо мландыжын рӱдыжӧ. Морко калык тудым йӧрата. Лу ий ончыч, родо-фельдшерын ош халатшым чиен, отышто шогымыжым шарналтен,  келанен шыргыжалеш. Изирак карт-влакат тыгай чием денак шогеныт. Лийын огыл тунам, пызле муш дене ургымо пызлыгичке тӱсан шӱртӧ дене пыремден ургымо, шнуй ош  шовыр. Кызыт коҥга шеҥгелне шинчылтше сокыр Ольонже уждеак ош коҥгам онча. Шарналтен шинчымыж годым Капитоным воштылта: ух,здоровый был, как медведь.  Тыге тудо ватыж нерген шона: ала-молан рушла. Шинча ончылныжо Ольонын картычкыже койылалта: неле шийаршашан, сӱанлан сӧрастарыме кӱжгӧ йолан. Тыге коштын эртарышт, теҥгылыш пакетым шарен шинчылтыч. Автостанцийыш тольыч гын – автобус каен. Ынде шым шагат кастене гына лиеш. Ну, йӧра, изишак шогыштат,  кугорно велыш тарванышт. Параньгаш кайыше кинде сукыр гай «уазым» вигак шогалтышт, шинчыч, кудальыч. Капитон - шофёр пелен ончылно, Людмила – шеҥгелне. Иктаж лу минут гыч нуно Моркышко миен шушо Веня дене вашлийын ойырленыт. Капитон ӧрын, но шофёр деч сигнал йӱкым пуаш але шогалаш ыш йод.

Ик шагат ончыч Веня Чинга ял воктене Морко гыч Шиньшаш кайыше автобусым ужынат, тушто ботинкым кучен шичше Капитон кудалеш ман шонен. Вигак кидшым рӱзалтен, автобусыш шыҥенак пурен, Капитоным кычкыралын. А Капитон уке. Шофёрат Капитоным ужын омыл, манын. Шиньша-шамычат тудын автобусыш шичмыжым ужын огытыл. Веня шоналтен: Капитон мӧҥгыштыжӧ, попутко дене каен. Но ала-молан тунар тургыжланен, эсогыл «Юмо аралыже!» пелештен да Морко пазарышке куржын. Морко гыч лекмаште – сырам да тамакым ужалыше киоск. Киоск воктене – кугу кайык, Кугу Кугарня.

– Эй, Веня, – кычкыра. – Ит курж. Капитон ботинкым налын, Параньга сукыр-машинаш шинчын кудалын.

 

6

 

Капитон асфальт ӱмбалне шога. Шиньша урем дек савырыше корно дене ошкылшыжла, коҥылайымалысе ош-ош коробкасе ботинке йӱкым пуа. Йоҥгатан да икшырымын тӧр кӱлтка. Молан манаш гын, тиде – шӱм. Тиде шӱм йылт шкенжынак ман, Капитон ок ӱшане. Шуналге тӱсан ботинкыже шкенжынак – тидлан ӱшана. А шӱм, очыни, чыланыштын. Очыни, але пӱтынь Морко калыкын.  Тыште тудо онаеҥ, кугурак карт. Да кӧ пала? Адак пыч-пыч ончыштеш, шинчаж дене сапуньжа-влакым ужата. Кӧршӧк ӱмбачын Микале кынелеш. Ачажлан нимом ок ойло. Чылажымат шке ужеш. Тораштак огыл Семон Виталий вакшым чара.

Айдеме у ботинкан коробка дене: рӱзалтдыме ӧртшӧ ден лугалтдыме куан дене пырля. Чонан-влак уда нерген шонаш огыт тырше. Тыгай чон кӧргӧ йӱлымаште ӧрт ден куан иктеш шулат да шӱм шочеш. Тидлан посна лабораторий семын вӱдшор тылзе кӱлеш,  кажне кечыжак огыл, но ойырен налме ик кечыже шагал. Тыгай лийын тений  вӱдшор тылзын кокымшо шуматкечыже. Тыгай кече-влак ондакат лийыныт да эше лийыт. Капитон кидшым тулуп кӱсенышке чыка. Тушто – шовын, эше Моркыштак Люда ала-молан пыштен. Шовын пӱтыркаште серыме: «Абсолют». Капитон чытырналт колтыш да асфальт корно гыч кораҥе.   

 

7  

 

У ботинке, крем, йолсовла, тодышт опташ лийме кольмо, корнеудалитель, шошо асфальт ӱмбалне икшырымын куржмаш, корно воктен опталме коллем, шуматкечын йоҥыштышо вакш, турняйол дене шуйныштшо Кугарня юмо, «Абсолют» шовын, кож йымалне пу шершот, сапуньжа Людмилан шинчаже… Чыла тидын нерген угыч ӱярня  але вӱдшор тылзыште лудса?  Ончылныда курымашлык кылым ыштыше сын ылыжеш. Тиде сын шошылан келшыше. Я шинчаончылнак шога, я шула.

 

8

 

Кас мучко, йӱд мартеак Капитонлан морко-шамыч йыҥгыртеныт. Тудым коробка дене уждымо-влак чылан гаяк, очыни, пӱтыреныт. Красный Стекловар, Машнур, Масканур, Памашсола гычат. Капитон чӱчӱ ботинкым налын мо? – Налын налын... Капитон чӱчӱ ботинкым налын? – Налын, налын... Теве эше кремым пуэныт, йолсовлам.

Йӱдрӱдыштӧ, латиктат шуэш ыле мо, Капитонын кудывечыштыже пий опталтыш. Пӧрт тӧрзашке ала-кӧ тӱкалтыш. Нералтыше Капитон ончале, вара тӱжваке лекте. Вожкӱрыштмым да кугу когыльым кучен Толи шога. Когыльыжо скумбрий консерве дене кӱэштме, кол кучаш жап лийын огыл, Адакшым скумбри але сардин консерве дене тамлыракыс.

– Капитон кугызай, ит сыре. Мый тыланет корнеудалительетым пӧлеклен ом керт. Вот кучо, – когыльым шуялта, – мый дечем да Люда деч.

9

 

Ты годым Венят мӧҥгыжӧ пӧртылын. Тиде жапыштак. Йошкарген аруэштше ватыж ден ӱдыржӧ телевизорым онченыт. Тушто адак воштылыт. Ватыже ойла:

– Кай мушкылташ, солык туштак.

Пӧртӧнчыл гыч монча деке кудывече гоч эртышыжла, Веня ӧрыктарен шодыртатыме йӱкым колеш, ала-кушто вуй воктенак. Шона: Шиньша ӱмбалне кава шелышталтеш. Чылан чот ноеныт таче. Веня эсогыл тамакшымат умшаж гыч лукто, вуйым комдык кудалтен колыштеш. Но нимогай йӱк-йӱан ынде ок шокто. Кызыт гына Веня тогдайыш: тудын тамакше шодыртатен йӱла улмаш, ылыжтыме годым кагаз эре тыге йӱла. Мемнан ялыште могае тымык, - шона Веня. – Поснак Морко деч вараже.  

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1