Чон кочшо кишке

Чон кочшо кишке

 

Шукерте ожно илен улмаш ик кугыжавате. Тудо шукертак Марий деч посна кодын, сандене тӱняште ик кугу куанже гына улмаш: ӱдыржӧ. Туге гынат аван пиалжым весе ӱмылтен: икшыве моткочак йӱштӧ шӱман да торжа кушкын.

Тыге икана, кугыжаватын укеж годым, кӱ полатын капкаж воктеке, кинде шулытышым йодын, кӱчызӧ ӱдырамаш лищемын. Кугыжаӱдыр нимодымо еҥым шӱкенак поктен луктын да тудын ӱмбак пий-влакым таратен. Тунам шоҥго ӱдырамаш  самырык ӱдырлан трук кычкыралын:

– Ты осал койышет арам лиеш ман ит шоно! Ик идалык гыч тый вӱрйӱшӧ кишкыш савырнет да калыкым лӱдыктен илаш тӱҥалат!

Ятлыме ойым колын, ӱдыр лӱдын колтен. Аваже пӧртылмеке, ӱдыржын вашталтмыжым вигак шижын.

– Мо лийын кайыш, шӱмбелем? – тургыжланен кугыжавате. – Молан тый тынар ошемынат да шӱлыкан улат?

– Ах, аваем! – ойганен вашештен ӱдыр. – Ик идалыкыште мылам черкым чоҥен шукташ кӱштӧ. Мый тушто илаш тӱҥалам, а тый мылам кажне кечын кочкышлан ик салтакым колташ тӱҥалат, ту жаплан мый чонкочшо кишке лиямыс! 

Ӱдыр мо лиймым, радам дене каласкала. Пиалдыме авам кугу ойго авалта. Но нимом ышташ: мастар еҥ-влакым пога да черкым чоҥаш шӱда. Идалык эртен огыл, чоҥымо пашам мучашленыт. Кӧргыштыжӧ ош тӱня гыч кайыше еҥлан малымверым келыштареныт. А кугыжаӱдыр черкыш пуренат, колымашым шаркалыше кишкыш савырнен, малымверыш возын.

Икымше йӱдымак ик салтак ороллан черкыш толын. Кыша деч посна тудо йомын. Кокымшо, кумшо йӱдлан толшо салтак-влак денат тыгай сӱретак палдырнен. Нылымше кечылан ты ойган паша салтак радамыш шукерте огыл толшо рвезылан логалын.

– Таче кугыжаӱдыр деке каяш тыйын черет, – каласеныт тудлан.

– Мый ом кай, – торешланен рвезе, – мый дечем ончыч кайыше кум салтак пӧртылын огытылыс!

– Шӱдымым от шукто гын, тыйым лӱен пуштына! – лӱдыктеныт командир-влак.

Салтаклан оролаш каяш пернен. Корнышто тудо шоҥго кӱчызӧ ӱдырамашым вашлийын.

– Кушко кает, поро айдеме?

 Да тушко, кушто мыйын кум йолташем илыш дене чеверласеныт, шӱлалтен салтак. – Мыйымат тиде пӱоымашак вуча, очыни!

– Ит лӱд! – лыпландарен ӱдырамаш. – Мыйын оемым шуктет гын, нимат от лий! Кай черкышке, алтарь ончыко воч. Шып кие, тунам тыйым чонкочшо янлык кычал ок му. Парнятым кеч изишак тарватет – йомат!

Самырык салтак вигак ылыжын. Лӱдде черкыш пурен, да алтарь ончылно шуйнен возын.

Пелйӱд деч ик шагат ончыч кишке малымвер гыч лектын да салтак укелан пеш ӧрын. Тудо ятыр жап лук еда кычалын, но муын огыл. Шагатын латкок гана пералтымеке, салтак лӱдыкшӧ эртен шоналтен. Изиш гына тарванен, кишке тунамак тудым ужын да шыдын пелештен:

– Йӧра, кызыт мый тыйым кучен ом керт, а эрла кеч-куш шыл, садак мыйын лият!

Салтакын полатысе башньыш пӧртылмекыже, чыланат ӧрын, черкыште мо, кузе лийме нерген йодыштыныт. Салтак вескана весым колтат ман ӱшанен, нимомат ойлен огыл.

Кастене, оролаш жап шумеке, адак у оролым ойыраш кӱлын. Икымше салтак келшен огыл, кокымшынат кайымыже шуын огыл, кумшат амалым муын кораҥын. Уэш самырык  салтакымак йодыныт:

– Содыки йӱдым мо лийын?

– Мый нимом ужын омыл, нимом ом пале, – вашештен салтак.

– Ну туге гын уэш оролаш кай! – шӱденыт тудлан.

Ойган рвезын йӧршеш черкыш кайымыже шуын огыл, тушеч илыше лекмылан нигунарат ӱшанен огыл. Туге гынат тудым чаманен налше лийын огыл, мӧҥгешла лӱдыктен пушташ веле сӧреныт.

– Ынде садиктак: черкыш каем – колем, ом кай – тыште вуем пыштем, – шоналтен салтак да пӱрымашлан ваштареш тарванен.

Корнышто адакат теҥгечысе нужна ӱдырамашым вашлийын. Тудо йодын:

– Поро айдеме, тачыже кушко тарваненат?

– Таче колаш тарваненам, – шӱлыкын вашештен салтак.

– Ит вашке колаш, – ӱдырамаш ойлен. Колышт мыйым! Алтарьыште, кугу ӱстел шеҥгелне, шнуй еҥын статуйжым шогалтыме вер уло. Кызыт тудо пуста, кӧргышкыжӧ пуро да шып шого. Чонкочшо янлык шке малымверже гыч лектешат, тыйым кычалаш тӱҥалеш, но кушто улметым огеш шеклане.

Салтакын адак изи ӱшанже шочо. Черкыш пурен, алтарь деке эртен, статуйын верыштыже шылын.

Шагат латик гана пералтымеке,  кишке шке верже гыч лектын, оролым кычалаш тӱҥалын. Нимом муде, кычкырал колтен:

– Авай, кушто мыйын кочкышем? Кушто мыйын киндем, авай?

Тылеч вара чонкочшо янлык угыч чыла вере кычал савырнен, но нигуштат муын огыл. Латкок шагат шумеке, орол тарванен.

– Эрла садак мыйын лият, але мый тыште ик кӱымат ом кодо, – чужлен кишке.

Эрдене салтак шке верышкыже пӧртылын. Йолташыже-влак адакат ӧрын пытеныт.

– Ойло, черкыште мо лийын? – Йодыныт нуно.

– Мый нимомат ужын омыл, колын омыл, – пеҥгыдын шоген тудо да вескана каяш ок логал манын ӱшанен.

Но кастене угыч ороллан каяш приказым налын. А кунам «ом кай» манын пелештен, тунамак пиктен пушташлан уремыште каштам келыштареныт. Тунам салтак угыч шке семынже шоналтен: «Садак, кушто колаш. Лучо кишке деке каем!

Корнышто ошкылшыжла угыч шоҥго ӱдырамашым вашлийын:

– Таче колымо жапем шуеш! – ойгыжым пайлен салтак. Но ӱдырамаш ты ой дене келшен огыл.

– Мӧҥгешла, таче тый кугыжаӱдырым утарен кертат. Черкышке вашке, покшелне шогышо малымвер воктеке пызнен воч. Пелйӱдлан чонкочшо нушкын лектешат, тунамак тудын верышкыже кӱзен воч, шинчатым кумо, колышыла кий. Шеклане, кеч-мо лийже, кече ончалмешке шып кий!

Салтак ты ойым шукташ келша. Палемдыме шагатыште черкыш пура да малымвер пелен пызнен возеш. Латик шагатлан малымвер-колотка комдыш почылт кая. Орол писын колоткашке возеш, шинчам кумен, шып кия. Шыде кишке чыла вере кычал пытара, но нигушто огеш му. Лач малымверже деке толмеке гына, салтакым ужеш.

– Кынел! – шыдын кычкырал колта тудо. – Тиде мыйын верем, кынел!

Но салтак тарванен огыл. Янлык угыч салтак ӱмбаке кержалтеш, но тудо эсогыл огешат шӱлалте.

– Тый от кынел гын, мый тыште чыла сӱмырен пытарем! – лӱдыктен кишке, но салтак шӱлалтенат огыл.

Икмыняр жап эртымеке, кӱдырчӧ кӱдыртымыла шоктен. Эсогыл юмоҥа камвозын, йырваш чыла мӱгырен чытырналтын, но салтак садак шып киен. Эркын чылажат шыпланен. Мемнан талешке эргынат йӱд эртымым умылен. Тудо эше икмыняр жап тӱткын колышт киен, тичмаш кечын ончалмыжым вучалтен. Шинчажым почын ончалын гын, ончылныжо моткоч мотор ӱдырым ужын.

– Айда каена пеленем, утарышем. Тый мыйым локтышем деч утаренат!

Салтак кынелын, кугыжаӱдырым аваж деке вӱден наҥгаен. Пиалан кугыжавате ӱдыржын да тудым утарыше салтакын сӱанышт лийшаш нерген увертарен. Тыге тыглай салтак кугыжаш савырнен. Ятыр ий пелашыжын порылыкшым, моторлыкшым ончен шерже темын огыл. Чыным каласаш гын, мый ом пале: ила мо тудо кызыт?..

       





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1