Анатолий Спиридонов Шочмо суртын тамже

Ойлымаш

Йӱдым мардеж коштын, олмапусо ава укш гыч кӱрылтшӧ саскан  пешкыде мландыш камвочмыжым колыштын, чон корштен.

 Володя, кынел. Индеш шагатат шуын, ава тудын вачыжым шекланен тӱкыш.

Пӧлемыште волгыдо. Кӱвар ӱмбалне кече ӱй семын шула. Вӱдыжгӧ ал яндам каура укш перкала, палисадыште пӧрткайык-влак чогыматат.

Тудо шуйналте, писын кынел шогале, шокшо шартыш ӱмбак тошкалын, воштончыш воктеке лишеме. Оварген шогышо  чогашылым, самырык кап-кылын пеҥгыде коваштыжым янда раш ончыктыш. Тудо тыште, воштончыш ончылно, зарядкым ышташ йӧрата. Тарванылмыж годым кидигысе ныжылге куатын вашталт лӱҥгалтмыжым эскера.

Шеҥгелне ава шыпак тошкештын, вакшышыжым тӧрла.

Мый шке, кумыл деч посна тудо вудыматыш, да шотлымыжо лугыч лие. Тудо пала: ава    садак леведышым тӧрла да кухньыш ӱстелым погаш тарвана. А вара ваштарешыже шинчешат, оҥлашыж дене кидышке эҥертен, кочмыжым ончаш тӱҥалеш. Ош кече шӱйысӧ куптыргышо коваштым, шуэмалше ӱпан мыгыльыжым, ойган шоҥгемше чурийжым чаманыде волгалта. А окнасе стаканыште тудын пластмасс пӱй ийыштеш. Шочмо авайын  вожылдымо алмаш ужашыже шинчалан ынже перне манын,  тыршенак кӱмыжышкӧ онча.

Пӱргалтын да пеҥыжын, тудо йӱштӧ вӱдым оҥышкыжо шыжыктылын. Вара патырла куштылгын тошкалын, пӧлем мучко коштын, капшым солык дене шымартен, тунамак ончылныжо тушманым шинчаште аралалтме семын тӧрштылын. Шинчашӧржӧ дене аважын, пулвуйыш шогалын, умывальник воктенсе кӱварым ӱштмыжым эскерен.

Воштончыш ончыко лишемын, кужу жап чурийжым тӱткын ончыштын. Шке сынжылан шинчам пӱялын ойлен:

Колышт-ян, авай. Тыланет чылан кӧранышаш улыт. Тыйын эргыч сай айдеме: мотор да виян кушкын шогалын.

Кухньышто тарелка ӧрмалгыме гай йӱкым пуыш.

Мо, от ӱшане? Тол тышке, йӧратен ончал.

Айда, кочкаш, Володя, икмыняр жап шып колыштмеке, ава вашештыш. 

Кочкышым ава тамлым шолтен, молгунамсе семынак тудо шып пурын, аваж ӱмбак ончалде, йыгыжгышыла, тӱрвыжым чумыртылын. Ончен огыл гынат, чурийыштыже улшо вожан шыгыльым, тӱрвӧ ӱмбалныже тӱсгайыше ӧрышым да ала нойышо, ала ала-мом чаманыше шинчам ужын.  

  Молан тый нигунам от коч? – сырымыжым сеҥаш тӧчен, тудо йодо. – Пытартыш жапыште эр-кас кочкышым ыштыметым ужын омыл. Мыйым ончен темат мо?..

Кочмем ок шу, Володя. Эрден чайым подылынам. Тый коч, мый ом мешае. Садыш лектам. Таче олмам погаш кӱлеш. Кӧ пала, эрла могай игече лиеш…

Тудын кудывечыш лекмыж годым, аваже йогышо саскам ятырак поген ыле. Тӱрлӧ тӱсан плащ уравалтыже олмам чывиге семын петырымыла мландыште шӱдырнен. Почешыже овартен шалатыме лышташ ора кодын.

Садыште вошт койшо тымык озаланен. Варналтше укш коклаште лампе тул семын тичмаш олма-влак волгалтыныт.

Тудо, нелелыкым шижде, кӱкшӧ комдым нумалын. Ала-кушто лышташым йӱлалтеныт. Кочо шикш да шуаш тӱҥалше саска там йырым-ваш шарлен. Эр юалгыште ты там нер кӧргым чыгылтен. Шодо  у шӱлыш дене темын, пуйто эше изиш-изиш, да тый чоҥештет.

Шеҥгел пӧртыштӧ олма курык шочын. Тудо комдым ястаренат, олма-влак  шыпак лук еда пӧрдын шаланеныт. Тиде тудлан келшен. Йоча годым тудо ятыр гана вучыдымын шкаф йымалне неле, шыште тӱсан тамланыше саскам муын. Молышт ты жапыште шукертак посна кагаз дене пӱтыралме, лӱмын ыштыме яшлыклаште киеныт. 

Ава шокшешт йошкарген, самырыкештын. Куптыржат ӱштылалтын, тарванымыжат шыма, кидшат лывырге. Кӱшкӧ шуйналтын, укшла гыч олмам кӱрлын: пуйто лапмычкым пӱтырал волтен, янда шаланыме деч эскерышыла, шекланен оптен.

Тудо, аваж ончылно патыр да куштылго ошкылжо дене койышланен, комдым нумалын. Шкенжым, школысо учебникыште ужмо, шун атым нумалше акретсе грекла каньылын да чаткан шижын.

Юмо полшыжо, трук кольо тудо да чытырналт, вурседылмыла, ала-мом вудыматыш, ончалде, умбаке ошкыльо. Пӧртыштӧ гына, олмам ястарымеке, куштылгын шӱлалтыш.

Тиде пошкудо Качыри. Каҥга да кӱкшӧ капан, чарга йӱкан кува писын тарванылын. Виян да чулым, тунамак лийын кертдымын илышлан куанышын койын, пуйто пружинкыш пыжыктыме арвер. Селаште тудым чыланат Живуля маныт. Тыгаяк вияшын чучын Панкратовлан тудын шонымыжыт. Ӱдырамаш тудым чӱчкыдынак моктен. Шинчашкак ончен моктен. Моланжым кӧ пала. Рвезе пошкудыжын поснак тергыше, чылажымат палаш тыршыше ончалтышыжым шижын. Кажне толын кайымыж деч вара тудо пӧлемыште пуштыланен, а аваже чаманышыла шып шинчен да нелеш налаш огыл ман йодшыла ончен.

Изиш шып шогалтымеке, омсам почо. Аваже пече воктене пошкудыж дене мутланен.

…поян, тӱвыргӧ  тений лектыш. А мый  вӱдлан кайышым, ончем: садыштыда почаҥыда, ай шонем, пурем, садак нимом ышташ…

Тудо еҥым пушташ ыштыме кӱкшака верыш тошкалмыла йолым пӧртӧнчыл кӱварыш шындыш. Пече шеҥгелне пошкудын шинчалыкше йӱштын йылгыже да колшӱм гае сокыр да вудака ончалтыш ӱмбалныже чарналтыш.

А-а, Володя! Салам, Володя! Кузе илет, Володя? – лодымаҥдыш Живуля, да тудо угыч лодышыш логалмыжым шиже.

Сайын.

Мом тый маньыч?

Сайын, манам! – воктеч эртышыла кычкырале тудо. Пошкудо ала-мом почешыже кычкырен кодо. Тудо комдым погалтышат, пӧрт дечын ӧрдыжкӧ, садын умбал лукышкыжо, эртыш. Но тыштат тудын йӱкшӧ деч шылаш ыш лий.

Эргыч сай тыйын,  сай. Ушан, пашаче, аракамат ок йӱ, моло гае уремыштат ок перныл.

Живуля шер теммешкыже кутырышат, кайыш. Ава, эргыжын кумылжым шижшыла, шып лийын, шуэнрак гына йышт ончалеш. А вара каласыш:

Володя, кай каналте. Кечывал деч вара пытарена.

Тудо ыш вашеште. Ажгыныше гай олмам кӱрын. Укш-влак, тарванен, мландышке саскам веленыт. Теве ик олмам лышташ ӱмбач нӧлталаш кумык лие, тунамак вес олма пулыш коклашкыже нелын перныш.

Ораде сӱрет. Тудо воштыл колтынеже ыле, но вучыдымын да чот пералтме дене кумылжо волыш, орышыла олмам руалтен, уло вийже дене пӧрт пырдыжыш кудалтыш. Тунамак пырня кокласе вишыште саска вӱд шоҥешталтын оваргыш да ӱлыкӧ йоген волыш, а олма кӧргӧ чытырналтше немыр гай пырдыжеш кодо.

Кечывал деч вара пашам ыштыме ыш шу. Адакшым тошкалтыш дене кӱзен, олма дек кӱшкӧ шуйнылманыс. Аважын кӱшнӧ вуйушыжо савырна, садлан комдым нумалаш пиже.

Кеҥежымсылак шокшо шога. Южышто вошткойшо эҥыремышвот чоҥештылеш, укшлашке пижын рӱзалтеш. Тудын гоч олма-влак порсын гай чолгыжыныт. Тувыр ночко могырышко пижын. Шокш кид мучко волен да пӱтыралтын, пулыш тура пунчежалтын. Чӱчкыдын тӧрлаташ вий шутен огыл. Тудо, ваче ӱмбалсе ургыш кушкедла да кид утаралтеш манын, кидшым кумдан шаралтен лупшалын. Но тувыр куэм шуйнылын веле. Пашам чарен, шокшым тӧрлыде кертын огыл. 

Ава шыпак тыршен. А тудо шыдешкен, йышт пӱй вошт чужлен да чурийже гыч кӱчыж дене ужаш лийдыме эҥыремышвотым удырен.

Володя, ноенат вет? Каналте…

Уке, туран вашештен тудо. – Шкеак ойлышычыс: пычкемышалтмеш поген налман. – Шканжат йыгыжгын чучо. Тудо ужын: аважлан неле, да тидын нерген аван вуйым шиймыжым ӱскыртланен вучен.

Тиде эн йыгыжтарыше паша лийын – тошкалтышым вер гыч верыш кусараш. Тошкалтыш укш лоҥгаште пижын, тӧр шогалын огыл. Шуэнрак кусаркалаш манын, тудо кидше дене кумдаракын шуялташ тыршен. Ӱскырт укшын тайналтмыж дене олман кид гыч мучыштымыж годым утыр шыдешкен.

Аваже тургыжланен:

Шуҥгалтатыс! Айда тошкалтышым тӧрлен шогалтена.

Лучо шыпак лиям ыле. Тудо олмалан  утыр шыдешкен да ӱскыртланен шуйналтын. Укш коклаште шодыртатен гына шуҥгалтме шуын, порволыжо чыла. Но шуҥгалтын огыл. Тошкалтыш пеҥгыдын шоген, тошто олмапун укшыжо чоткыдо лийын, йолат мунчалтылын огыл. Но пытартыш олмапу воктене, кунам тудо лыпланен шуктен, кунам тиде шуҥгалтме нерген шоненат огыл, вучыдымын кид йымалне укш тодылалте. Мланде унчыливуя савырныш, да пушкыдо лышташ чурийыш кышкалалте. Изиш гына кидше дене авыралтын шуктыш.

Ӱмбакыже, олма йӱрым йоктарен, йолжым тошкалтыш перыш. Вуй воктене, муно семын тӧрштылын, комдо пӧрдын кайыш.

Володя! Тый сусыргышыч? Коршта? – аваже тудын деке шупшылалте.

Тудо угыч сырен пелештыш да, мландывак шичшыжла, аважын кидшым шӱкале. Йол корштен, копавундаш йӱлен.

Володя, тый пӧртыш пуро. Киялте, каналте. Ынде шагал кодыныс…

Тудо, саска атыште улмыла, шала пӧрдалше олма ден лышташ ора коклаште  шинчен. Пуйто ала-могай вагым нӧлталме дене, эре  шке нерген гына шонышыла, тымарте йӧршеш уждымо, йыр улшо тӱня сӱрет чӱкталтын. Тудо пуста шыже садым, пӧрт леведыш ӱмбалне шогертенын вуйым рӱзен шинчылтмыжым, кадыргыше вараште кӧргашым да аважым… ужо. Ала-кушто села покшелне радион умылаш лийдыме йӱкшым, кававундашке мужырын-мужырын нӧлталт йоҥгалтше чӧгыт дене перкалымым, чодыра шеҥгелне вашкыде эртыше поездын тавымыжым кольо.

Шыже пусталык, аважын ойжо чонышто йырнык  да неле шижмашым тарватышт.

Шке, шке… Тый чыла шке ыштынет! А мыйжым урвалте йымак шылтет мо?

Володя…

Мо Володя? Мый ынде коло ий Володя улам. А тыланет мыняре, шарналте! Чыла шке…  Да тиде шӱкшӧ олмам йоча годсекак ужмем ок шу! Молан тудо тыланет кӱлеш? Оксалан кӧра? Дык мый ынде пашам ыштем, а тый пенсийым налат. Мыланна илашлан сита. Мый тыйын садет деч посна каналтынем. Шошым, кеҥежым, шыжым, эсогыл телымат тыште пӧрдалына. Чынрак ойлаш гын, тый. А мыланем тидын дене куштылгырак, шонет? Мый лучо шке ыштем ыле, лачак тыйын тыште, ия налшаш садыштет, варкынен тыршыметым гына ужаш огыл. Но тый пуэт мо? Каналте эргым, каналте…

Тудын чоныштыжо чыла лугалте: аважым чаманымаш да шыде, нелеш налмаш да йӧратымаш. Ава шып лие. Нимом пелештыде, кумык савырен пыштыме комдо ӱмбаке шинче да пулвуй ӱмбалныже ончылшовыч велыжым шымарташ пиже.

Молан нимом от ойло? Эре шып улат… Тыланет нимом каласаш. Мый чыным ойлем. Лачак тый гына тидым ынет умыло. Каргыме олма! А тиде пушыжо… Мыйын вуем пӧрдеш. Мый олма пушым шижын эсогыл йошкаргем. Молан манаш гын тый тудым ужалет.

Володя, тиде чылажат тыланет…

Шого. Тиде пуш почешемак коштеш. Тудо саҥгасе намыс тамга гай. Мый тудым ом уж, но моло-влак ужыт. Эсогыл пӧлемыште… Рвезе-влак воштылыт: суртышто олмавӱд дене ӱпша. Умылет олмавӱд дене! Пӧлемыште – мещан пуш!

Молан мещан? – нигуш пураш ӧрын, шып йодо ава.

А тый лек кудывечыш, ончал. Мом тый ужат? Пич пырдыжым, садым, печым да лаштык кавам. Чыла! Тый умылет? Тиде – чыла! Тыйын садет уло тӱням петырен. Лучо ынже лий ыле тудо…

Тыге ит ойло! Тиде… мылам шерге… Тидым тыйын ачат шынден.

А кушто тудо, ача? Тю-тю, йомын…

Мый эре шоненам: толеш жап, мый колем гынат, тый мый дечем посна от йом. Тыйын сад лиеш.

Тудо пӱйым шодыртатен пурлмо деч пыкше гына чытыш.

Тый мо, колаш ямдылалтынат? Нигунам тидым мылам ит ойло. Тый колет гын, мый тудо кечынак чыла садым руэн оптем. Умылышыч?

Молан умылаш огыл? Но колаш садак логалеш. Тунам сад тыланет кодеш.

Да тый мо? – пичкайыш тудо. Мыйже тылат колымо нерген йӱкымат ит лук, маньымыс. А сад…

Тудо олмапу укшым чараклыше важыквуян варам руалтышат, туге лупшале, шолашкырак налеш ыле гын – товатат, мланде воктенсе кечым пӧрдыктен волта ыле – укшлам перкален «Теве тылат сад! Теве тылат сад!» пелешткален.

Тыге толашымыже кӧргыштыжӧ погынышо кочо ден йӧсым ӱштылын огыл. Чонжо дене тудо шоҥго пушеҥге-влакым чаманен. Садлан кажне лупшалтышыже лышташла ден самырык парчам гына логалын.

Ава, кидым ончыкыжо пыштен, тарваныде вийналт шинчен да ала-кушко ӧрдыжкӧ ончен. Кӱрышталтше лышташ-влак, пӧрдын, йол воктекыже камвозыныт. Теве иктыже, кошкен пӱтырналтшыже, кидышкыжак толын эҥертыш. Ава пуйто шемалге-ужар лышташын пуал вӱрлышӧ йошкар чурийжым йыгалтыш. 

Тудо диваныште киен, книгам лудын. Лудын, адак уэш лудын да ик мутымат умылен огыл.

Ава кухньышто ала-мом ыштылын.

Авай, каласен  тудо, тышке толат гын, кофем кондо.

Тудо йӱкым ыш пу. Ала колынат огыл. Но иктаж вич минут эртымеке, пӧлемыш пурыш гын, кидыштыже кофе лийын огыл.

Тудо шкаф дене ойырымо шке лукышкыжо эртыш, койко кочыртатыме шоктыш. Тиде йӱк тудын чытышыжым кӱрльӧ.

Мыйже кофем йодынамыс! – пуштыланен тудо кычкырале. – Тый мо, кофем кондаш каласымем шыч кол мо?

Тудо эше ала-мом кычкырен да шкаф шеҥгелне мо ышталтмым колын огыл. Изи пӧлемыште трук койко пружин кычкырал магыралтыш, пуйто койкышко ала-кӧ тӧрштен кӱзен але камвозын.

Ава вуйым комдык кудалтен киен. Умшаже изиш почылтын, шыпак  магыралтен, умшаж гыч, пуйто шӱтлышӧ мече гычын, юж лектын.

Тудо лӱдӧ, вачыж гыч руалтыш, нӧлталаш тӧчыш. Лывыргыше пулышыжо ончыко тодылалте, а вуйжо, вийдымын йыр савырнен, оҥышкыжо кечалте.

Шинчажлан йыжве-яжве ӱпан, шӱйыштӧ мамык пунан, изи йочан гай шоягорем перныш. Тудо адак лӱдӧ, ик копашкыже кукшо тупшым кучен, капым шкеж деч шӱкале. Вес кидше дене  вуйжым кучыш. Перге гай вошткойшо шинчагомдо тарваныш, пыч-пыч лийын нӧлталалтыч. Чер дене вудакаҥше шинча тудым ончале.

Кодо мыйым ласкаште, – пыкше гына пелештыш. Шинча петырналте, а логар гыч кӱрышталтын, оралге шӱлыш лекте. Кидше велалте.

Тиде чынак лӱдыкшӧ ыле. Ава вуйым комдык кудалтен киен. Трук ошемше нерже вошкойшо стеарин сорта гае нӧлталтын. Чурий шупшылалтын, пӱйдымӧ умшаже шем лаке семын почылтын.

Кудывечыште иже ушыжо пурыш. Кече шинчын. Но тӱнян волгыдо арулыкшо шинчам корштарен йымыктарен. Чыла арвер сото тул дене волгалтын. Тиде тул нуным вичкыжемден шулыктарен. Тӱнян эше илымыж нерген тогдаяш веле лийын.

Мом ышташ? Мом ышташ? – ӧрмыж дене верже гыч тарваныде пелешткален.

Эрвел рӱмбалгыште, шыпак тарванылше сад олмышто, кок пыл коклаште шуйналтше, шинчам йымыктарыше ош корным ужо – пуйто кава почаш лийдымын мландым петыра, да кодшо виш гыч сандалыкын ий гае йӱштыжӧ шыҥа.

Тудо тиде вишыш ончале да ончылныжо шогышо кавасе шучко пусталыклан ӧрӧ. Тудо йӱштын йылгышже тӱня пундашке волен. Чылажат шинчалан кончен. Чылажат кид гыч велын, шулен, эҥерташат нигушко. Капка кочыртатыш, тудо чытырналте.

Арам те важыктоям кораҥышда, палыме йӱкым кольо да икымше гана  куаныш. Савырнымеке, шинчалык янда шеҥгелне тыглай айдеме шинчам ужо: нойышо, тыматле, эсогыл ушан дыр.

Ужат, кава могае? Лум пыл толмыла коеш. А тендан антоновкыда  лышташымат кудалтен огыл. Укшыжым тодыштеш, чынак, тодыштеш. А кушто аватше? Тудо мылам олмам пуаш сӧрен ыле.

Колен авам… пӧртыштӧ тудо… шӱвылвӱдым нелын, пелештыш тудо.

О-ой, о-ой, азапше, – Живуля кидым шаралтыш, шотдымын тургыжланен, пӧртӧнчыл деке вашкыш. 

Пошкудо ятыр жап пӧртыштӧ лие. Тудо вученат ноен. Мом ыштышашым палыде, сад мучко коштын, важыквуян тоя-влакым нӧлтыштын, укш-влакым чараклылын. Вара кудывечыште ала-кунамсек кийылтше, йӱр йымалне ошем пытыше тур ӱмбаке шинче.

Йырым-йыр пычкемыш юалге шарлымеке, пӧртӧнчыл омса почылто, да пошкудо лекте. Тудо, ончылсакыш дене вӱдылалме олмажым кучен, шыргыжале.

Ох, тый лӱдыктышыч вет мыйым. Тудо йоҥлен камвозын. Ноен, очыни, вот и шуҥгалтын. А тый? Колен… Тыге лиеш мо? – Живуля лишкырак тошкале. Нумалтышыште антоновка пушланен. Тудо пошкудыжын мутшо деч коч аважын таза улмыж нерген ойлышо олма тамлан ӱшаныш.

Тый шоҥгылан нелеш ит нал, мутшым шуйыш тудо. – Мый кеч-мом ойлем гынат, йӧратен пелештем. Тый мыланемат эргым гай улат, изиэт годсекак тыйым эскерем. Шкетын теве кодым. Тунар самырык-влак дене мутым вашталтыме шуэш.

Тудо нимом ышташ, нигуш пураш ӧршӧ,  йырым-ваш чоҥештылше куан дене авалтше шинчен. Ончылшовыч нумалтышыжым кучен, ончылныжо Живуля шоген. Тудын шемалге кидше шинчалан вигак пернен да шукертсек палымыла чучын. Тудо эсогыл ты кидын пеҥгыдылыкшым,  козыралыкшым шарнен, аважынат тыгаяк лийын, а изи да лӱмдымварняже-влак мутык, йӱштӧ да яклака ыльыч.

Тудо кидшым нӧлтале да йоча жапысе семынак, шиждымын, ӱдырамашын шийме машинаш сусыртымо кидым ниялтыш. Живуля вучыдымо койыш деч шеҥгекыла чакналтыш, а вара трук шортын колтыш.  Шортын да шинчавӱд вошт воштыл пелешткален:

Мо тыгай тиде, шоҥго ораде, шортам мо? Молан шортам?..

Живуля шукертак кайыш, а тудо верыштыжак шинчен да шонен. Шкенжын сокыр улмыжлан ӧрын. Тыге лектешыс: тудо лӱмынак йыр улшо тӱням ужаш ыш тырше, тӱрлӧ арверым, пушым, мут-влакым, ыштыме пашам шке шижмыжлан, кумылжылан келыштаралтше йӧн семын веле аклен. А кызыт трук умылыш: йыр улшо тӱня тудын деч поснат ила. Ош Сандалык тудлан, Володя Панкратовлан, нигунам ӱчым шукташ шонен огыл.

Трук омса муралтыш, да пӧртӧнчыл гыч шем шудышко сото ойып тӧрштыш. Ойып, печыш тӱкнен, ончыкыжо шуйнен возо. Тудо умылыш, йӧршеш пычкемышалтын. Тунамак шонымаш шочо: «Вот тыге чылажат шелалтын. Тудо ту могырышто, а мый ты велне».

Тудо трук умылыш: нигунам тошкалаш лийдыме лондемым тошкалмыжлан аваже нигунам ок проститле. Тудо аважымат, шкенжымат, тошто садымат, йолташ-влак ончылно вожылтарыше, кошкышо саска там дене ӱпшышӧ пӧлеман суртшымат чаманыш.

Тул ойып утыр кумдаҥе, покшелныже шемалге ӱмыл лойгалте. Тудо шинчажым нӧлтале да нарынчалге шокшо дене йолгышо омса вишыште аважын ӱжакажым ужо.

Володя! шыпак каласыш тудо. Пурена кочкаш. Мый ӱстелым погенам.  





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1