Алексей Попов Шоҥго корак

Пытартыш ийлаште шоҥго корак шӱгарлаште илен. Нигушкат чоҥештен огыл: айдемын илемже воктене кочкыш нерген чылтак азапланыде илаш лиеш. Адакшым тыште тоштыеҥым ушташ толшо-влак эреак мом-гынат коден каят. Тудлан сита, конешне, самырык-влак поген огыт нал гын. Шоҥгемме велеш корак чылашт деч ӧрдыжкырак кораҥаш тӱҥалын. Тудын кӧргыштыжӧ, чыла сайым  кӱрышт пытараш ямде улшо, игылтын мыскылыше вӱр шолын.  Ты вӱр чыла вере нерым шӱшкаш ӱжын, улак верыште келанен шинчаш эрыкым пуэн огыл. Шоҥго корак эре кар-кар кычкырлен, самырык полкым карген вурсен.  А нунышт ончыч каргашыше кораклан вашешташ тыршеныт, "шизик" манын лӱмдылыныт, варажым чытышышт пытенат, шӱйжылан пуэныт да шке тӱшкашт гыч поктен луктыныт.

Кызыт шоҥго корак шӱгар ӱмбалсе ыресыште шинча. Ыресшат  шкеж гаяк шемем пытен. Ий-влак, лум да йӱр, йӱштӧ мардеж пум нултеныт – ырес эсогыл шырпешталт мортаҥын. Шоҥго кайык лачак ты ыресыште гына шинчаш йӧрата. Шоҥгылык ырес дене келшаш туныктен шуктен. У шӱгар-влакым тудо огешат ончал. Калык кызыт шинчын каналташ йӧндымӧ кӱртньӧ меҥгым шогалташ тӱҥалын.  Меҥге ӱмбалне пӱсӧ лукан ала-могай настам кучыктат. Икана корак тыгай меҥгыште шинчен ончен. Ала йӱр ночкылан кӧра, ала эше иктаж-молан кӧра, йолжо мунчалтенат, пӱсӧ лук оҥым сусыртен. "Кр-р-р-ен ыр-р-р-ес", – кычкыралын корак да тылеч вара у шӱгар ӱмбаке йӧршеш шинчын огыл.

Кораклан шӱгарла калык илышын воштончышыжо семын лийын: кузе айдеме  ила, тугак тудым тоят. Шӱгарлашке шуко еҥ толын гын, тугеже сай айдеме але иктаж-могай тӧра колен. Сай айдемын шӱгарже воктене эреак шортыт. Весым гын кугу йӱк-йӱан дене ужатеныт, но ала-молан шортын огытыл. Шуко сийым конденыт гын, юмылан тау, калык илыш тӧр корно дене эрта. Сий шагал гын, ала-можо шотлан ок тол.

Шарналтеш-шарналтеш: иктаж вич ий ончыч колышо-влакым эре шоҥгым але самырыкым гына кондат ыле. Варажым тыгай жап тольо, кунам, тӱҥ шотышто, самырык-влакым гына кондаш тӱҥальыч. Вес тӱняшке кайыше айдеме воктен утен каен шортыныт, аҥысыр шӱян, вошткойшо ате гыч ала-мом тамлым йӱыныт. Ужатыше-влак тынар орланеныт, южышт эсогыл лаке воктене ушыштым йомдарен йӧрлыныт. Тыгодым коракат лӱдын: а трук тетла нуно огыт кынел. Куатле мланде нунын каласен моштыдымо ойгыштым чонышт гыч шупшын луктын. Жап эртымеке, еҥ-влак кынелыныт да, шортын улнышо, мӧҥгӧ велышкышт соптыртатеныт.

Да-а, тӱрлым ужаш пернен шоҥго кораклан илыме курымыштыжо. А кызыт ыресыште шинчышыжла тудо ала нерен, ала орлыкан шонкалымаш чонжым туржын. Шоҥгылык велеш ошемше шинчаже изиш кумалтын. Туге гынат айдеме йӱкым тудо сайын колеш. Теве нуно шӱгарла велыш савырнат. Вара вес тӱшка койылалтыш, нунын почеш – кумшо… Тунам гына шоҥго корак шарналтыш: толын шуын тыгай кече, кунам шуко-шуко калык шӱгарлашке вашка. Тыште нуно кочкыт, йӱыт… Коракын чонжо пайрем сийлан куаныш. Таче тугай тамле  кочкышым еҥ-влак шӱгар ӱмбалне кодат! Туге гынат шоҥго корак ышат тарване. Тудо пала: тудын шинчыме ырес дек нигӧ ок  тол.  Ты ырес дек ынде шукертсек нигӧ огеш тол...

Каваште шке тукым кайык-влак куанен кычкырленыт. Шӱгарласе корак еш калык ойго ден яра толшо кочкышлан кержалтыныт.

– Эс-кер-р-р-алза! Эс-кер-р-р-алза! – шыдын лекте шоҥго кайык нер гыч йӱк. Тыге тудо еҥ-влаклан кычкырлен. Но мо айдеме? Шке ойгыж деч молым тудо кызыт колеш мо? Корак шып лие. Лачак  еҥ-влакын каяш тарванымышт годым гына чытышыже кӱрльӧ:

– Пар-р-р-еҥге шаньгам кодыза! – логараҥ гыч шыде йӱкым лукто. Адакат тудым нигӧ ыш кол: шужен илыше коракет нунылан кӱлеш огыл-ла?

Шоҥго корак чылашт деч ончыч мландыш пыштен кодымо кочкыш ӱмбаке кержалте. Вигак умылыш: калык адакат креново ила, тамле кочкыш – шиш. Пыкше гына кампеткам муо. Изирак шӱгар ӱмблне коденыт. Чытырен-чытырен, кагазым рончыш, тамлен ончыш. Нимогай тамжат уке.

– Тур-р-р-а каласаш гын, кр-р-реново.

Нерже ваш пиже. Кампетке шовын гай, но кочо огыл. Шоҥго корак ала-кунам шовыным нелын ончен, йӧршеш келшен огыл.

Трук корак тӱшка шӱгар ӱмбач кавашкыла нӧлталалте. Шӱгарлаште у айдеме койылалтыш: йолашыже коракын гаяк – шеме, йылгыжеш. Шоҥго корак ты айдемым палыш. Чӱчкыдын тудо тышке пуреден коштеш. Шӱгарлаште тоштыеҥым уштеныт гын, нунын деч вара ты айдеме эреак толын лектеш.  Ожныракше, кунам калык тышке кугу нумалтыш дене толын, кунам нуно шуко кужу шӱян атым конденыт,  ты айдеме нунын пелен толеш ыле. Икымше шӱгар воктенак тудо чот ойганен шуҥгалтын да утен каен шортын. Кечыгут шинчаже кошкен огыл. Тӱрвыжат ночко лийын. Еҥ-влак тудым шкешт дек ӱжыныт, вошткойшо ате гыч теменыт. Ты ойган айдеме эреак эн ончыч шӱгар воктене йӧрлын. Ятыр жап киен. Чылаштын каен пытымеке, тудат кынелын, кажне шӱгар воктеке миен да темен кодымо вӱдым умшашкыже оптен. Вара уэш йӧрлын. Шоҥго кораклан ты айдеме келшен шинчын, а кунам тудо шке ты вӱдым подылын ончен, йӧратенак шынден ты айдемым.  Вет тынар шуко кочо вӱдым йӱашлан, могай кугу ойгым чонышто нумалаш кӱлеш?!

Но пытартыш жапыште еҥ-влак ты айдемым шке декышт ӱжмым чарненыт. Лишемаш тӧчымыж годым эсогыл шӱрдылынат кычкырленыт. Шоҥго корак айдемым чаманен. Вет кузе еҥ-влак ты шем йолашан айдемым поктат, тудымат корак тӱшка шке ешышкыже  огеш пурто.

Айдеме ик шӱгар воктеке лишеме, ала-мом пеш кычалеш. Шоҥго корак тудлан полшынеже ыле.

– Кар-р! Кар-р! – кычкырале. Тыге тудо "Таче тыште кочо вӱдым йӱын огытыл, изиш шолашкырак савырне – тушто йӱыныт" маннеже ыле. Тольык стаканеш коден огытыл. Но айдеме шоҥго коракым ыш умыло. Шыде тул шинчаштыже волгалте, мланде ӱмбачын тоям налын, корак велыш кудалтыш. Шоҥго кайык изишлан кӱшкӧ нӧлталалте да  уэш шке ыресешыже верланыш. Шем йолаш тетла тудын велыш ышат ончал. Шоҥго коракат шке верыштыже сайракын гына верланыш. Чонжо дене адак ты айдеме деке савырныш. А тудыжо шып гына ала-мом вудыматен шинча.

– Вот тылат, Микулай, юметымат нимо ден шарналташ. Нимом тыланет конден огытыл. Нда-а… Но нелеш ит нал акатлан. Тудо у суртым нӧлташ пижын. Чодырам кондашлан ик кленчам пуэн, чоҥышыланат тушкалтен… Вот и ыш сите тыланет.

Тыгай ойым колыштын,  шоҥго коракын чонжо ишалте. Уэш ты айдемылан полшаш кумылжо лекте.

– Сыктывкар-р-р-ыш кай, Сыктывкар-р-р-ыш кай!

– Тый алят тыште улат? – шыдеште айдеме. – Сыктывкарыш колтынет? Но вет олаштат аракалан талоным пуэдат! Тый мо, игылтат?! – йыр ончале шем йолаш. Угыч тоявондым руалтен, кӱшкӧ нӧлтале. Шоҥго корак ала-молан нигунарат ыш лӱд. Шаҥгысе семынак, айдеме ок логалте манын, шоныш дыр. Ала тыгай кугу тоям кудалтен ок шукто, шоныш.  Но айдеме ты гана пеш лач кудалтыш. Йоҥлештарыше тоя шоҥго коракым ырес гыч пӧрдыктен волтыш.

– Кар-р-раул! – кычкыралын шуктыш тудо. Шоҥго корак угыч тоям кидышкыже налше айдемым ужын шуктыш. Шӧрын кайыше чурийже корак велыш савырныш. Корак, шулдыр дене лупшкедылын, ырес шеҥгеке шылаш толашыш – кеч тыйже арален нал! Но ыресымат шоҥгылык витарен, кораклан тудо нимо денат полшен кертын огыл.

– На тылат! На! – варгыжын айдеме да шоҥго коракым шелыштын. А тудын шинчажлан шемын гына койын.  Ончыч айдемын чурийже йомо, вара пушеҥге-влак шыльыч, вара шӱгарлажат коден кайыш. Пытартышлан шыде ден нелеш налмыжат шулышт…

– На тылат! На! – айдеме тугак шыде йӱк дене коракым кырен. Шоҥго кайык кажне перыме деч вара тарванен. Туге гынат тудо шижын огыл чонын  корштымыжым, колын огыл ты айдемын йӱкшым. Тудо эсогыл ушанат лийын огыл, тудо колен.

 

 

 

              





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1