Алексей Попов Омо

 

Алексей Попов, коми писатель

Омо

Арсень Митька пенсийыш лектынат, ынде кум ий лиеш – кана. Кӱчык теле кечым, кужу йӱдым тӧрза воктене эртара. Кеҥежым паша утара – воктенак пакча. Умбакыжат тыгакак пеҥештыл ила ыле дыр, но ӱдыржӧ олаште пачерым налын. Серышыште чӱчкыдынак вуйым шийын: «Ой, ачай, кузе илаш, адак оксам арышым!» Тыге Арсень Митька ӱдыржылан полшаш шонен пыштыш. Но пенсий окса дене пешыжак мынярак полшет?

Йӱд ороллан сӧсна фермыш шогале – ынде уло пашадарым олашке колташ лиеш. Икымше йӱдымак тудын пелен оролаш тулар келшыш – Качыри Геня. Арсень Митька умыленат ыш шукто, молан тудо пырля оролаш темлыш, но писын келшыш. Умылаш лиеш, коктын жапым писынрак покталташ лиеш. Качырий Геня – пеш кутырызо айдемыс, йылморгаж огыл гын. Пел йӱдшым мутланенак эртарышт, да трук тулар пелештыш:

– Тулар, чыным каласе – пеш сай паша тыланет логале вет, а? – йӱкыштыжӧ эсогыл кӧраныме шижмашат йончалт лекте.

– Молан кӧранашыже? – ӧрын колтыш Арсень Митька. – Мӧҥгыштӧ малаш сайракыс.

– Ну, кузе… Шоналтен ышташ гын, тыште ешартыш оксам тапташ лиеш.

– Терыс гыч мо?

– Молан терыс гыч? Сӧснаигым ужален. Районышто але олаштат лиеш. Орадыла ит кой. Ава сӧснаигым ышташ тӱҥалеш: йӱдым сӧсна ончышым от ӱж, шкеак игым шочыкташ полшет. Тудо ала иканаште лу игым пуа. Тый кокытшым фуфайкыш да – мӧҥгӧ. А мый нуным олаште ужалем.

– Тиде шолыштмаш, –писын пелештыш Арсень Митька. – Орадым ит ойлышт.

– Пуйто шагал игым ава сӧсна пызырен пуштеш. Тый ала нине кокытшым эше утарен кодет! Еҥ-влак нуным изи азала ончат. А тый, – Качырий Геня воштыл колтыш, – тыге «продовольствий программе» манмашке шке надыретым пыштет.

Тыге воштылынак Качырий Геня каен колтыш. Арсень Митька сырыш тудлан: тулар – кукшо логар – куш шӱка: законым пудырташ! Но ик-кок шагатым шкет шинчылтмек, шонымаш вес йогыныш веле: тулар тунар удажымак ыш ойлышт. Сӧснаигым ужалаш неле огыл, адакшым ты сомылым тудо шке шукташ тӱҥалешыс. Оксажым, конешне, пайлаш логалеш, но пелыже – тудын. Адакат ӱдырлан полыш лиеш. ™дыр шочшетлан кеч изишак оксам колтен кертат гын, кузе чонетлан сайын чучеш.

Арсень Митька эше ик гана сӧсна вӱтам ончал савырныш, каныме верыште нералташ возо. Пу теҥгылыш вургемым кудашдеак шуйналте, шагат наре, могырлан йӧнлыкым кычалын, пӧрдале.  Омо тугакшат шоҥго еҥым ятыр жап муын ок керт, витне, а тулар дене тыге кутырымек, могай малымаш. Эр  велеш гына нералтыме гае лие, тунамак омо кончаш тӱҥале, да тунар сайын…

Тудо шкенжым куд ияшым ужо. Лӱҥгалтышыште лӱҥгалта, да шӱмжӧ лӱдмыж дене пуйто Ош кавашке чоҥештен лектеш. Лӱҥгалтышым кугурак акаже шӱкал колта, тудат изи ӱдыр. Когыньыштынат чурийышт куаныше, пиалан. Нунын веле огыл. Лӱҥгалтыш воктене калык идымысе гай шуко, эсогыл ужар шудат ял пошкудо-влакын йолышт дене тошкалт пытен. Йырым-ваш ала-могай пайрем, умылаш гына ок лий – могай? Ала-кӧ моткоч весела семым йоҥгалтара. Ой, тышке сар гыч пӧртылдымӧ пӧръеҥ-влак чумыргенытыс!..

– Ануш, чотрак лӱҥгыктӧ! – йодеш Арсень Митька, а шкенжын шӱмжӧ теве-теве шогалеш.

Тудо еҥ-влакын чурийыштым тӱткын ончалеш да моткоч куанен воштылеш. Йыр-ваш чылан палыме, моткоч лишыл, тунаре сае улыт. Тиде шижмаш рвезын чоныштыжо утларак куан тулым ылыжта. Но трук чонышко тургыжланыме шижмаш керылт пурыш, рвезе йырым-ваш ончал колтыш.

– Ануш, кушто мемнан авана?

– Митюк, тудо огеш тол, – ӱдырынат чурийже трук вашталте. – Кодшо шыжым тудо ачай дене пырля поҥго погаш кайыш да ыш пӧртыл. Але вара от шарне?  

Рвезе шӱлыкаҥе.

– Ануш, айда авайым кычалына. Вет кушто-гынат тудо ила?

– Айда, Митюк.

Акаже лӱҥгалтышым чара да шольыж пелен оҥашке шинчеш. Мланде деч йолжо дене шӱкалалтеш. Трук когыньыштынат туп ӱмбалнышт шулдыр кушко…

Тыгодым изи Митюк куанен шыргыжале да изи шулдыржым шаралтыш. Чоҥештыш. Анушат тудын почеш, каваште ала иеш, ала чоҥешта. Еҥ-влак нуным ӱльыч ончат да ӧрын ала-мом кычкырат…

– Айда тушко чоҥештена, – Митюк ойла да кидше дене эҥер вес могырыш ончыкта – икшывылан аваже тушто улмыла чучо.

Шулдырышт дене икшырымын лупшалыт гынат, умдо семын писын чоҥештат. Теве нунын йымалне шем чодыра. А чодыра покшелне – алан. Алан покшелне, йӧрлшӧ пушеҥге ӱмбалне, аваже шинча.

– Авай, – Митюк кычкыра.

Тудыжо кӱшкӧ ончале, тӧрштен кынелын, тышке-тушко тарваныш. Чодыра велым тургыжланыше ачаже койылалтыш. Акаж ден шольыжо мланде ӱмбаке нунын деке волышт, ача-авам ӧндалыт, оҥышкышт пызнат, шупшалыт. Нунат пиалан улыт. Авашт тӱрлӧ емыж дене сийла. Ачашт пулвуйыш шогалын, саскам пога, а тамле сийже тыште мыняр шуко!

– Ну, каналтышна, –трук аваже пелештыш. Умбаке тарванаш кӱлеш, – манын, икшыве-влакым шкеж деч ӧрдыжкӧ кораҥда.

– Кушко те вашкеда? – акаже йодеш.

– Вашкерак чодыра гыч лекташ кӱлеш, – вашештыш авашт. А ачашт ала-молан вуйым кумык сакыш.

Чеверласыдеак, нуно икшыве-влак деч торлышт.

– Авай! Ачай! – Митюк кычкырла. – Ида кодо мемнам! Ида кодо!

– Ме тендан пелен миена! – кычкыра акаже да ача-ава почеш куржеш.

– Мемнан пелен мияш ок лий, ноеда. Нигӧ ок пале, мыняр меҥгым мыланна ял марте кайыман, – шӱлыкын аваже вашешта. – Чоҥештыза да мӧҥгыштӧ мемнам вучыза.

Шольыж ден акаже ача-аван мутым огыт колышт. Кӱшкӧ нӧлталтын, нунын почеш чоҥештат.

– Чоҥештыза мӧҥгӧ, – йӱштӧ кумылан ачаже пеҥгыдын пелештыш.

– Кушко те каеда? Кушко? – изи Митюк шортын колтыш.

– Ме шопке пуля почеш вашкена, – умылтара ава.

Тунам гына акаж ден шольыжо ача-авашт ончылно эркын ийше пулям ужыч.

– Кушечын тудыжо? – ӧрын йодо ака.

– Ала-могай шоҥго сонарзе лӱен, – вашештыш ача. – Вот и коштына ме тудын почеш, тудо мемнам чодыра гыч лукшаш.

Теве шоҥго сонарзе шкежат койылалтыш. Кужу пондаш, изи кап. Тудо икшыве-влак дек лишеме. А ача-ава, шеҥгек ончалде, умбаке эртышт да шинчаончылнак шулышт.

– Тый молан нуным пуля почеш коштыктет? – сырен йодо Митюк.

Шоҥго шыргыжале.

– А тый пешак пален налнет? Ну тугеже пале: тыйын ачат кугу сулыкым ыштен. Мыйын сонарлыме корныштем музо кайыкым налын. Йоддегыч. Вот тыге шолыштмыжлан мый наказатленам. Ынде нуно шопке пуля почеш чодыра гыч лекмешкышт кошташ тӱҥалыт.

– Лектыт мо, кочай? – шортшыла Анук йодеш.

– Уке, огыт лек, – вашешта шоҥго, а шкеже шыргыжеш. – Те колын огыдал мо, коми калык шопке пушеҥгым осал кушкыл семын онча. Шопке пуля чодыра мучко эре чоҥештылаш тӱҥалеш. Шолыштмаш – тыгай сулык паша, нигунам касарен от пытаре.

– Тый осал улат, осал! – Кычкырал колтыш рвезе. А шоҥго рвезын шинчашкыже тӱткын ончале. Теве ончалтышыже лишемеш, лишемеш, ынде йылтак Митюкын чурийже воктене. Шинчаштыже нимогай тулойып уке, пуйто янда гыч ыштыме.

– Колышт-ян, эргым, мом мый тыланет каласем, – кочыртатыш лӱдыкшӧ шоҥго да… Арсень Митька помыжалте.

Омым шарналтыш, уло могыржым йӱштымужо авалтыш. Вара туларжын ойжым шарналтыш, шкенжын шолыштмо нерген шонымашыжым… Мом тудлан шоҥго каласынеже улмаш? Арсень Митька угыч шинчам петырыш, омо мучашыш угыч пӧртылаш тыршышыла,  мален колташ тӧчыш. Но ыш керт. Киен да шонен. Шопке пуля. Молан кончен? Шопкем коми калык чынак осаллан шотла. Пуйто шопкешке Вэрсу-таргылтышым сакеныт. Авай ден ачай кончышт. Ала тыге нуно шоҥгемше эргыжтым шижтареныт: ит шолышт!

Эрдене Арсень Митька мӧҥгышкыжӧ пӧртыльӧ. Чайым шолтыш, саканыш нугыдыракынак темыш, чай талиҥгашке шындыш.  Талиҥга  тӱрышкӧ ош кинде шултышым пыштыш. Тыге тудо ача-аважын колымышт деч вара шукертсек ыштен огыл. Кинде, чай ончылно вуйыжым савалтыш да пелештыш:

– Ачай-авай, шужо тыланда, шужо…   





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1