Ак чирмыш-влак Эссе

эссе

Ак чирмыш-влак

Эссе

Теве эркын ала-могай лӱшкымаш тарваныш. Изин гына йӱк йоҥгалте. А ынде икгай пералтышан сем савыртышым колам. Кугу тӱмырын йӱкшат пылышемлан утыр раш солна. Тидыже кугезе Ак чирмыш* тукымын тӱмыр йӱкшыс. Шинчамлан «кандыран» сем савыртышыжым пералтыше, чара могыран тӱмырзӧ-влак койыт. Тыштак пӱжалт нӧрен пытыше ӱпан, вӱдыжгӧ шинчан, калитлалтше туп да оҥ мучко йоген волышо пӱжвӱд чӱчалтышан куштызо-влакын ир чурийышт коеш. Куатле кидыште я умдо, я товар, я умдан йоҥеж, шӧрмыч, оҥгыран лупш волгалтеш. Тӱмыр йӱк ден тӧр мландым тошкалме йолйӱк шокта, тӱжем салтак «кандыра» куштымашым тава. Йол йымачышт пурак нӧлтеш да пӱжалтше капышкышт шыҥа. Тӱжем салтакан «Куршо вий»* радам я ваш лишемеш, я мӧҥгеш торла. Ир йӱк дене кычкырал колтымеке, угыч куд тӱжем еҥын йолгопашт мландым тошкал-тошкал тыб-тыбы-дып кушта. Тошкалмышт еда мланде чытырнымыла чучеш. Йӱла – куштымашын рӱдӧ куатше. Янлык гай пӱйым шыреныт, тӱжем ончалтыш шинчалан койдымо тушманым лӱйкалыше семын онча. Чирмыш салтак-влакын тыгай куштымаште шочшо вий-куатышт вуйлатыше-влакымат южгунам лӱдыктен. Ик татлан шыпланыше сем калык тӱшка гыч эн пагалыме еҥыштым – сарзе оным – ончыко луктеш. Тунамак южышко «Тыге мо?» йодыш чоҥештен лектеш. Куд тӱжем салтак тунамак  куштымо семым, ӱшанле йолташыштым куан шижмаш дене авалтен, «Садыге шол!» вашешта. Кара чирмыш*, булгар-влак да моло калык-влакын ӱдыр-эргыштат ты куатле куштымаш пайремым, йӱла радамым, сеҥаш лийдыме калык тӱшкам ӧрын ончат.

Тымык. Лачак шиялтыш йӱк гына йоҥга. Ӱдыр-влак, уке, мотор ӱдыр-влак ончышо калык тӱшка гыч лектын,  «Вурсо вий» салтак-влак деке лишемыт. Куд тӱжем огыл, кудло тӱжем тушманым кӱрышт кышкаш ямде улшо салтак-влак тыматлын шыпланышт. Тулгӱ гай ойып дене волгалтше, ужмышудымаш дене йӱлышӧ шинча, оҥ гыч кӱрышталт лекше шӱлыш кок ала кум тӱжем ӱдыр-влакын тарванымыжым ужын лыпланыш. А ончылно эн сылне да нарашта куд ӱдыр мланде ӱмбалне лывыла эрта. Лишыл ялла гыч погынен толшо самырык-влак куд тӱшкашке чумырген, куштырак улыт нунын ял салтак-влак, ончыштыт да олык мучко шаланат. Йол йымалне пӱгырген тошкалтше шудо у куштызо-влакым вашлияш ямде. Салтак-влак деке 10-20 важык наре миен шуде,  чоҥештыл эртыме  «кандыраштым» пунаш тӱҥалыт. Лывырге кидышт молымат ӱжын шымата.

Угыч шӱвыр сем йоҥгалте, тышке шиялтыш ушна. Иктешлалтше сем мур- горным шочыкта. Тавалтыше ӱдыр-влак мурат. Ару нарашта йӱкышт, олык мучко шергылтын, самырык салтак-влакын чоныштым сусыртен йӱлалта. Ӱдыр-шамыч, каче-влакын ончалтышыштым шижын, шке семынышт йывыртен юарлат. Моторлыкышт дене сымыстарен, нуно умылат: салтак-влак ты пайремле мурен-куштымашым, шонен илыме вашлиймашым вученыт.

 

Айтса, ӱдыр-эрге-влак, муралтен-кушталтена,

 Айтса, ӱдыр-эрге-влак, муралтен-кушталтена…

 

Икмыняр тӱжеман пӧръеҥ йӱк ты муро семышке ушна. Йыр пӱртӱсыштӧ улшо кайык-влак тыгай сем савыртыш деч лӱдын, канде кавашке нӧлтыт. Янлык-шамычат тӱткын колыштыт, а сарзе-влакын йӱк-йӱаныштлан тунем шушо имне-влак веселан шичал колтат. Тунамак аваштын йӱкыштлан ӱлыл олык лапыште волышо чома-влак вашештат.

 

- Муралтена-кушталтена, семже ден тавалтена,

Муралтена-кушталтена, семже ден тавалтена…

Пӧръеҥ да ӱдырамаш йӱк иктеш йоҥгалтеш.

Могыр мучко йӱштымужо тарвана, каласен моштыдымын кумыл нӧлтеш, шӱм-чоным куан авалта, чылам да чыланыштым йӧратыме шуэш, эсогыл тушманымат… Илалше-влакын шинчашт гыч шинчавӱд йончалт лектеш. Лу тӱжем наре имне-влак  чомашт деке кудал келанат. Я киддыме, я йолдымо, я пел шинчан шоҥго салтак-шамыч, эртыше сарын талешкыже-влак, кугешнен да йӧратен самырык тукымым шеклана. «Кандыра» куштышо-влакымат, ончышо-влакымат руштыктара.

Угыч вичкыж йӱкан ӱдыр-влакын йодышышт пеҥгыде пӧръеҥ йӱк дене вашмутым вуча:

Тыге мо

Пӧръеҥ-влакше нигунарат огыт вучыкто:

- Садыге шол!

Тыге такмак почеш такмак йоҥга. Ӱдырамаш-влак, леҥеж гыч ташламашке темен, пура дене сийлат. ӧрдыжтырак тулото-влак йӱлат. Кумда да келге чанлаште имне шыл шолеш. Нылле-кудло вуй чонаным тыгай пайрем годым надыр шотеш Ош Кугу Юмылан пуат.Тиде сарыште сеҥымаш дене чапланыше салтак-влакын пайрем куштымашышт лийын.

Сем мастар-влак, икте-весыштым вашталтен, семӱзгар дене шоктат, куштышо-влакат иктышт, ӧрдыжкӧ кораҥын, шудышко йӧрлыт, весышт нуным алмашташ вашкат. Тулото вел гыч шыл лемын тамже шарла.

Теве иканаште чыла семӱзгар-влак шыпланышт. Тиде тымыкыште Тӱҥ онаеҥ Юмылан кумал пелешта. Тӱҥ онаеҥын ойжым кажне салтак шарна. Пулвуйыш шогалын, почешыже йӱкын ойла. Юмын ончылно товатлыме…

Эрдене эр вольыкым шӱшкылыт. Ӱжара тул дене тулото-влакым ылыжтат. Куче мучко тул ӱмбалне улнышо лем тунар тамле: умшашет шула. Калык тулото велыш, ямде сий дене сийлалташ тарвана. Ял ден ял, тукым ден тукым, еш ден еш тӱшкалалт-тӱшкалалт чумыргат. Кажныжын шке киндыже, сийже, йокмаже. Мер калык-влакым вуйлатыше-щамыч шке тулотышт деке ваш-ваш сийлалташ ӱжыт. Ончылгоч ямдылыме ковышта лышташеш шылым, киндым, шоганым шинчал дене шавалтал келыштарат, икшыве-влаклан кучыктат. Нунышт тунамак родо, пошкудо верланыме велыш лупшалтыт. Вашеш тыгай йокмамак шке тукымыштлан кондат. Ваш-ваш сийлыме тӱткылык чоным ырыкта.  

Касат лишемеш. Самырык-влак эҥер сер деке волат, рвезе салтак-влак вӱдеш йӱштылаш вашкат. Сер деке шоналтен шуктыде лишемше ӱдырым тунамак пеленышт вӱдышкӧ шупшылыт. Сер воктен пуш-влак рӱзалтыт. Ала-кудыжо колым эҥыра, ала-кӧжӧ самырык таҥжым пушеш шынден, ийын коштыкта. Умбалнырак пашма гыч вӱдышкӧ тӧрштылыт.

Пайрем кумыл утыр вияҥеш. Теве угыч муро йӱк йоҥгалте. Ала-кӧлан тиде пытартыш пайрем лиеш. Кажне салтак тидым раш умыла, садланак кумылышт нӧлтшӧ. Эрла угыч сар корныш.

Калык эркын шалана. Эрласе мӱндыр корным, вӱран кучедалмашым шижше имне-влак, ончыкылык йомдарымашым палыше ӱдыр ден ӱдырамаш-влак ынде ятыр ий дене Булгар, Булгар хан элын чапшым тыге аралат.

Имне кӱтӱн пич йолйӱкшӧ угыч мландым чытырыктен, ял еда шаланыш, ужатыше-влакат мӧҥган-мӧҥгышкышт тарванышт. Лачак тошкалтше шудо, шолгыман тулолмо гына теҥгечысе пайремым шарныктат. У корныш тарваныме годсо шижмаш чоным вургыжтара. Вашлиймаш да чеверласыме тат у чон корштышым шочыктат.

Тӱмыр пералтыме йӱк шыпланен?..

Мыйын шӱмем лектын вочшашла кыра: пуйто омышто огыл, а илышыште ты сӱретым ужынам, пуйто шкежат  ты куатле пайремыште нунын пелен лийынам. Кызытсе Ак Идель эҥер воктен илыше, Кугезе Ак чирмыш-влак коклаште «кандырам» куштенам. «Ош Виче» маныт марий-влак тиде сылне пайремым чумырышо мотор эҥерым. Акрет годым «Куршо вийысе» салтакыш самырык эргын усталыкшым, вий-куатшым терген-аклен налыныт. Ик олмышко шӱдӧ наре рвезе логалаш ӱшанен, мастарлыкшым ончыктен. Чирмыш онын вуйлатыме ты куатле армийын салтакше лияш кажне марий рвезе шонен. «Куршо вий» акретсе Булгарийын ӱшанле аралтышыже лийын. Тыште кара чирмыш-влакат лийыныт. Но утларак ужашыже садак ак чирмыш да пошкырт салтак тукым гыч лекше эрге-влак лийыныт. Булгар-влак Чирмыш армийым «Курсыбай» ман лӱмденыт.  

Чап да моктымо муро тендан лӱмеш лийже, кугезына-влак. Чоныштыда йӱлышӧ тул, мунло шижмаш тек тачысе марийланат кугезе тукымын лӱддымылыкшӧ да патырлыкше дене кугешнен илаш полша.

---------------

  

  *Ак чирмыш – Марий он, князь-влакын куатле тукымышт гыч чумырымо армий.

* «Куршо вий» – армийын лӱмжӧ.

*Кара чирмыш – икмарда марий тукым гыч лекше-влакын армийышт.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1