А.Краснопёров Пӧръеҥ шинчавӱд

А.Краснопёров

Пӧръеҥ шинчавӱд

Ойлымаш

Тудо цех конторышто шинчен да кид йымакше логалше куд шӧрынан карандашым ӱстел тӱреш пӧрдыктен. Каҥга, амырген пытыше, шалавуян.

Цех мастер Аркадий Иванович Ступин тудым шӱлыкын ончен. Пытартышлан копаж дене пералтыш:

– Пыште-ян карандашым верышкыже, колышт, мом тылат ойлем!

Евгений Лабазов, помыжалтшыла, вуйым нӧлтале.

– А мо? Мый ом колышт мо?

– Нимат от колыс! Колыштат ыле гын, шукертак ораде койышетым кудалтет ыле! А тый… Мо, адак суд ончык шогалнет?..

– Те мыйым суд дене лӱдыктылыда? – Евгений, сырен, карандашым шӱкале. – Мыланем тидлан тунемме ок кӱл. 

Кок ий рвезе паша колонийыште шинчен. Тылзат пеле ончыч гына эрыкыш лектын. И – на тылат! Адакат орадылана. Икымше пашадарым налмеке йомын: кум кече пашашке лектын огыл, тӱшкагудыштат вуйжым ончыктен огыл. А теҥгече кастене клуб воктене шургымашым тарватен да адак ала-кушко йомын. Ынде, паша кече мучашке лишемме годым, толын лектын.

– Очыни, чыла пашадаретым шот деч посна кучылтыч? Умбакыже кузе илаш шонет?

– Да могай тушто илыш… – кидым лупшале Евгений, пӱкен гыч содор кынелын, омса могырыш тарваныш.

– Шого, ит вашке, – мастер тудым чарыш. – Пырля каена.

– Кушко? Милицийыш гын, мый тендан деч поснат корным муам.

– Молан милицийыш? Мый декем каена, пачерыш.

Евгений келесырын ончале:

– А мом мый тендан дене йомдаренам?

– Кайышна, кайышна! – Аркадий рвезым кидпӱанже гыч нале. – Шинчалтена, кутыралтена, чайым подылына. Тачыже иктаж-мом кочкынат?

– Ай, да мом тушто…

 

…Аркадий Иванович пачер омсам почо да Евгенийым шӱкале.

– Эрте. Коктын озаланаш тӱҥалына. Пелашем кокымшо сменыште пашам ышта, ӱдырем – институтышто.

Тудо йолчиемым кудаше, йолвпарняж дене тапычкым эҥыралтыш.

– Тыланет тиде тапычке лач лиеш, шонем. Ванныйышке эрте. Мушкылт. Солык тушто уло. Мӧҥгыштет гаяк шогылт.

Шкеже кочмыверыш эртыш, газым чӱктыш, чайникыш вӱдым темыш да плиташ шындыш.

«Да, – семынже шӱлалтыш. – Рвезын аваже лиеш ыле гын».

Нылле кокымшо ий кеҥежым окопым кӱнчымӧ пашаште бомбо йымаке логалын. Шым ияш Женя сокыр кочаж дене кодын, кок ий гыч мӧҥгыж гыч шылын куржын – ончо-ян, фронт марте каяш да тушто ачам кычал муаш шонен пыштен. Ик станцийыште милиций пашаеҥ-влак рвезым поездыште кученыт да йочапӧртыш колтеныт. Женя тушечат куржын. Тыге тӱня мучко перныл коштын. Шолыштмаш, орадыланымаш, милиций, паша колоний… Нимо сайым илышыште ужын огыл.

– Ачатшым кеч шарнет? – ӱстел коклаш ӱжшыжла, Аркадий Иванович рвезе деч йодо.

– Могай ачам?

– Шочмо ачатым, конешне, могайым эше?

– Шарнем изишак, тӱтыра лоҥгаштыла. А мо?

– Да-а, Евгений Егорович, – келгын шӱлалтыш мастер. Ӱстел кокла гыч лектын, книга шкаф деке лишеме. Тушечын еш альбомым лукто, фото тӱшкаште изишак пургедын, иктыжым Евгенийлан шуялтыш: – На, ончо!

Нарынчалгыше фотокартычкыште иктаж коло шым ияшрак самырык лейтенант порын шыргыжын, орденан, медалян.

– А кӧ тиде? – йодо Евгений.

– Тыйын ачат.

– Да ну!.. Так ойлыштыда.

– Молан так ойлыштам?

– Тудо манын, кушеч паледа?

– Кузе кушеч? Ме тудын дене пырля ФЗО-што тунемынна. А вара фронтыштат пырля кредалынна. Ачат разведка взводын командирже лийын, а мый полышкаленам. Сар деч ончыч тыйымат, изи карапузым, паленам. Пешак пырыс дене модаш йӧратет ыле.

Евгений шӱтышашла картычкышке онча, нигузеат ончалтышыжым кораҥден ок керт. Тӱрвым пурын, шып шинча.

– Тугеже мо тудо?.. – Рвезын кидше чытырналте. – Колен але кузе?..

– Ойго тугай, колен. Нылле визымше ий шорыкйол тылзын. Эрвел Пруссийыште… Тунам совет салтак-влаклан ончыко эрташ, тушманын вийже нерген пален налаш кӱлын. Мыланна, разведчик-влаклан, «йылмым» кондаш приказ лийын. Тыглай салтакым огыл, а штабысе офицерым. Тыйын ачат, Егор Матвеевич, тиде кугу пашалан вич еҥым ойырен. Ну мыйымат пеленже налын. Кастене штабышке документым, орден, медаль-влакым пӧртылтышна… Тыйын удыркалыме кагазымат серыш-влак дене пырля кодыш.

– Мыйын удыркалымем?.. – Евгений вуйжым нӧлтале.

– Да, тыйын. А кӧн эше?

Аркадий Иванович уэш шкаф деке лишеме. Кӱжгӧ папкыште пургедын, ӱстел ӱмбаке тунемшын тетрадьше гыч кушкед лукмо пеле гыч тодылмо кагазым луктын пыштыш.

– Теве тудо. Тыйын кид дене удыркалымет. Палет?

Тетрадь лаштыкыште йошкар карандаш дене йоча кид корен сӱретлалтын, йымалныже, карандашым чот темден, кӱжгын гына возымо: «Тиде мый улам. Ачай, кыре фашистым. Женя».

Евгений нимом пелештыде лаштыкыш ончен. Лачак каҥгештше вачыже гына чытырналтын. А мастер шке ойжым умбакыже радамлен:

– Сар годсек ачатын фотожым да тыйын удыркалыме серышетым аралем. Эре тыйым кычальым, вашлиймеке пуаш шонышым. Нылле кудымшо ийыште сар гыч пӧртыльымат, эре кычальым. А ну, шотло-ян, мыняр ий эртен? Кушто гына лийын омыл, кӧ деке гына возен омыл… Кызыт гына шӱртӧ мучашым шижым. Тиде шӱртӧ тылат сайын палыме паша колонийыш мыйым конден. Почешет мияшат шоненам ыле, вучыдымын эмлымверыш логальым – тошто сусырем угыч коршташ тӱҥале. Пел ий наре почаҥым. Эмлалтмем годымак йолташем-влак тыйын тышке, шочмо олашке, пӧртылмет, заводыш пашаш шогалмет нерген  уверым каласышт. Ну мыят вашкерак вакшыш гыч кынельым… Черланымем деч ончыч мый приборым ямдылымаште тыршенам. Тыгак цех мастерлан. Тушто пашадарым нальымат, тышке куснышым. Тый декет лишкырак лияш шонышым.

– Тымарте молан мыланем нимомат ышда ойло?  – Евгений пӱкен гыч кынелынак шогале.

– Шекланышым. Кузе шкендым пашазе-влак коклаште кучаш тӱҥалат, шонышым. Мом шогет? Шич! Колышт умбакыже. Тыге ме шке документнам, серышнам, наградынам пуэн кодышна. Йӱдым пораныште фронтым вончышна. Умбаке да умбаке керылт эртенна, немыч штаб верланыме дача посёлок деке лишемынна. Ӱжара койылалтыме годым палемдыме дача деке мийышна. Лумышко уралт возыннат, киена. Ончена: тыштат-туштат орол-шамыч, мотоцикл, машин-влак. Нигузеат от лишем. Вуйдорыкым лугена: мом ышташ? Ончена: пурла вел корем могырышто изи монча. Эр рӱмбалге дене пайдаланен, монча деке нушкын кайышна. Ачат дене леведыш коклаш кӱзышна, рожым шӱтышна – штаб  копавундаште улмыла коеш. Тӱткын эскерена: мыняр жап гыч немыч орол-влак вашталтыт, могай чинан еҥ-влак пурат-лектыт. Бинокльыште – воктенак улытыс. А ныл йолташна монча кок могырышто кият, дачым тӱткын шекланат.

Кечывалым дача ӱмбак керылтме нерген шонышашат уке. Кылменна, конешне, кечыгут ий гае лийынна, но мом ыштет?

Ончена, кас велеш кок салтак йолгорно дене мемнан деке тарванен. Могай ияже нуным тышке вӱда, шонена. Иктаж-мом шижын кудалтат гын, чыла арам лиеш. Нуныштым пӱтырал кучашат лиеш, но приказ шукталтде кодын кертеш.

– И кузе? – Евгений чытен кертде йодеш.

– Тыйын ачатлан ойым пуышым: «Але эше жап уло, айда волена да –  монча шеҥгеке». А тудо ойла: «Уке, верыштынак кодына». Колыштына: салтак-влак монча ончылнат тошкыштыт. Вучена, мо умбакыже лиеш.

– А мо умбакыже?

– Мончаш олтышт. Кутыркалат ала-мом, таз, ведра дене толашат… Рӱмбалгыме годым иктыже штабыш куржо. Ончена: кок офицер да вургемым нумалше салтак  лектыт. Ончылно кӱкшӧ капан, кӱжгӧ полковник толеш. Вот, шонена, чын сонарзе деке янлык шкеак толеш. Весыже изирак чинан. Адъютантше гаят коеш.

«Полковникым налына, молыштым пытарена», – шыпак ойлем. А ачат вуйжым рӱзалтыш: «Уке, Аркаша, тыге ок йӧрӧ». «Кузе ок йӧрӧ?» – умылен ом керт. А тудо ойла: «Ик полковникым гына шагал. Эше штаб документым налаш кӱлеш».

Иктаж коло минут гыч эше ик офицер толын лекте. Могай чинан – пычкемышыште умылаш ыш лий, но салтак-влак ӱмбак кычкырал-кычкырал колтымыж дене умылаш неле огыл: «шишка».

Эше пел шагат эртыш. Колыштына: лектыт. Йӱкышт гыч умылена: полковник ден адъютант. Чийышт да вашкыде штабыш лӱҥгат. Эх, шонем, тыгай сай кайыкым колтышна.

– Кержалтам ыле вургемым чийымышт годым, – Евгеният азаплана.

– Кузе кержалтат, воктенак салтак-влак автомат дене шогат. Колышт умбакыже. Вараш кодын толшо офицер алят мушкылтеш. Тудым гына мучыштараш огыл ыле, шонем. Но нине салтак-влак деч кузе утаралташ? Трук ончена:  салтак-влакат мончашке пурат да кудашыт. Кугу начальник-влак деч кодшо шокшыш пурат. Тиде жапыште ачат ойла: «Кержалт нунын ӱмбак!» Ныл йолташнат ик татыште мемнан воктен лийыч. Писын, йӱк-йӱан деч посна салтак-влакым руалтышна. Кок йолташна – мончашке, офицерым пытараш.

– Но тудыжым пленыш налнеда ыльыс, – адак ок чыте Евгений.

– Тӱҥалтыште мыят тыгак шонышым, - ойжым шуя Аркадий Иванович. – От палыс, кол уке годым ракат кол лиеш. Но ачат тудым пытараш командым пуыш. Ончем: саде офицерын вургемжым чия. Ваня Костяевлан салтакын шинельжым налаш шӱда.

– Мо вараже? – Евгенийын чонжо йӱла. – Умбакыже мо лийын?

– Вара тыйын ачат Ваня Костяев дене пырля – вигак штабыш. Тудо ончылно ошкылеш, почешыже – Ваня. Меат штаб деке лишемна, винтовкынам дача ӱмбаке, корнышко виктаренна. Икмыняр жап гыч мемнан-влак саде полковникым луктыт. А ачатын кидыштыже – портфель…

Аркадий Иванович ик татлан шыпланыш. Вара келгын шӱлалтыш да мутшым шуйыш:

– Ме иктаж ик километр наре кораҥын шуктенна ыле, покташ тӱҥальыч. Автомат дене лӱйкалат, пий-влак оптат… А мемнан полковникна торешлана. Вуйжо гыч пуышна – лыпланыш. Вара лум лумаш тӱҥале, чодыраште утыр пычкемышалте. А немыч-влак со поктат, йӱкыштат тораште огыл йоҥга…

Тыйын ачат ик йолташна ден пырля мемнам тул дене авырен налаш кодын. Ме изи эҥер деке миен лекна. Ончена: уло эҥер мучко шем кишке семын вӱд лектын. Телыже тушто мемнан семын йӱштӧ огыл, леве. Эх, шонена, логална. А тыште эше чоныш кӱзӧ керме семын кычкырат: «Лейтенант сусырген».

– Ачай?! – Евгений тургыжлана.

– Да, ачатым сусыртеныт. Оҥышко.

– И…

– Сусыр верым пӱтырышна, а тудо йодеш: «Кодыза мыйым. Лӱйыза да кодыза. Садак илен ом лек. Кайыза писынрак… Полковникым, кагаз-влакым наҥгайыза».

– Тыге ачайым коденда?..

– Да мом тый?.. – тарваналтыш Аркадий Иванович. – Ушет каен мо? Эҥер гоч нумал вончыктарышна. Вуй марте нӧрен пытышна. Вӱд йымалне ий лийынат огыл. Нӧрымыжӧ нимат огыл, ночко вургем ден ошкылаш нелырак. Эҥер деч меҥгат чоло наре ойырленна ыле, почешна лӱйкалымым чарнышт. Пийын оптымыжат ок шокто. Немыч-влак эҥерым вончаш лӱдыныт, очыни. Ме йол ӱмбалне шогенат огына керт. Изиш шӱлышым налына да адак ончыко эртена. Ик сутка чодыраште йыр пӧрдынна, вес йӱдлан гына шкенан-шамыч деке лектынна.

– Ачайымат луктында?.. – йодеш Евгений.

Аркадий Иванович ойганен вуйым рӱзалтыш:

– Колен тудо. Фронт линий воктен улмына годым. Мемнан кидыштынак. Уло взвод, штаб дене тоенна. Колымыж деч ончыч тыйын нерген шарналтыш. Мо лийме нерген тыланет каласкалаш йодо. Мый кызыт ачатын сугыньжым шуктем.

Аркадий Иванович шыпланыш. Вара кынеле да кухньыш эртыш.

Чайгоркам нумалын пӧртылмыж годым картычке ӱмбаке Евгенийын пӧръеҥ шинчавӱдшӧ чӱчалтмым шекланыш.

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1