Унагудо

  Здравствуйте!

 Через газету "Марий Эл" узнала о выдвижении работ Заслуженного работника культуры Марий Эл, поэтессы Зои Михайловны Дудиной (Глушковой) на соискание Государственной премии в разделе литературы за 2013 год. Очень правильно!   Хотелось бы сказать несколько слов об этой уникально-талантливейшей, от Бога, творце, исключительно трудолюбивой женщине с Большой буквы, недаром её имя Зоя переводится как Жизнь. 

 Когда берёшь книгу с её стихами в руки, перестаёт существовать всё вокруг, ведь читаешь вслух, вникаешь в каждую строчку истинной поэзии, начинает литься волшебная марийская речь, и с удивлением начинаешь ощущать, что голос становится иным, а интонации сами выстраиваются в ровную мелодию нашей природы, её воздуха и нашей Души. Это добрая лирика философа, каким становится только сильный духом Человек, познавший сердцем всю горькую правду жизни, и не переставший любить эту жизнь. Бесценный и неоценимый материал собран поэтессой по теме этногенезии. Стихи Дудиной переложены в песни, звучат целыми циклами на Гостелерадио, с большой сцены исполняется моноспектакль, звучит кантата, написанная композитором Маковым. 

 За тридцать лет творческой деятельности созданы поистине стихи-шедевры: тонкие - о душе, печальные - о любви, ласковые - о матери, нежные - о детях (колыбельные), гражданские - о Родине, о Марий Эл, тёплые - о  боге. 

 Я всегда с волнением жду в своей глубинке каждую строку, подписанную З.Дудиной. И горжусь, что мне выпало счастье быть её современницей. 

 С уважением, прозаик Маргарита Тимофеевна Ушакова, член Союза писателей России с 2001 года.   

  425016   село Новые Параты, Волжского района Республики Марий Эл.      


Мый кугешнем

Салам лийже!

Газетда гоч Зоя Михайловна Дудинан (Глушкован) творческий пашажым Сергей Чавайн лўмеш Кугыжаныш премийлан темлыме нерген пален нальым да каҥашымашке ушнынем. Мый Кугу Юмын ты тўняш (Зоя - грек йылме гыч кусараш гын, Илыш лиеш)  шочыктымо уникальный талантан, моткоч пашаче, кажне мутым вискален-шонкален возышо, тиде мотор чонан ўдырамаш поэт, лӱмлӧ журналист  нерген икмыняр шонымашем каласынем. 
Кумло ий жапыште Зоя Дудина, чынжымак, шедевр- почеламут-влакым возен, книгалаш чумырен: ныжылгын - йоча да ава нерген, ойганышын - йӧратымаш тўням почын пуэн, гражданский лирикым шочмо калыклан, шочмо верлан, эллан пӧлеклен, ласкан да пагален - калыкнан чий вераж нерген серен.

Налат Зоя Дудинан «Ойырымо ойпогыжым», Шеремет, Шернуржым, «Куанышым, куэм ӧндал» сборникшым кидыш, почат, йўкын лудаш тўҥалат да чыла тўням мондет… Юзо семла марий йылме йоҥга, кажне корнылажым шымлет,  чын поэзийын южым шижат. Єрын, шке йўкет вашталтмым эсекерет, почеламут полшымо дене чатка сылне пӱртӱсым, южланыше южышто толкыналтше шонымашым шижат. Тиде поро философын лирикыже. Тыгай кўкшытыш тале койышан, илышын шере ден кочыжым,  йомдарен-мумым эртыше айдеме веле шуын кертеш. Волгыдо чонан поэт илышым йӧратымым нигунамат ок чарне.

Аклен мошташ лийдыме материалым поэтесса этногенезий шондык гыч чумырен. Тудын почеламутлаже ятыр мурылан да сем произведенийлан негызым ыштеныт. Радио ден телевиденийыштат чўчкыдынак почеламут аршашыже, мурыжо йоҥгат.

Мый Марий Элын мӱндыр лукыштыжо илем, Зоя Дудинан фамилий дене лекше кажне почеламут корным, журналист пашам куанен вучем. Тудын современницыже улмем дене кугешнем.

Маргарита Ушакова, прозаик, Россий писатель Ушемын еҥже.     
Шарача ял, Волжский район.      


Айста сылнымутым аклена!

 Сылнымут аланыште ойыртемалтше йӱкан мутмастар, «Марий Эл» газетын журналистше  Зоя Дудина нерген шке шомакем каласаш шукертак жап шуын. Но эре йӧн ыш лек. Адакшым Зоя Михайловна икмыняр гана «огеш кӱл» манынат чарен. Ӱшанле йолташ да туныктышо, жапыштыже кӱлешан ой-каҥашым пуэн моштышо тиде айдемын пашаже ӱлан ок воч. Марий книга савыктышыште лу ий утла пырля, вашла умылен, пашам ыштымеке, мый умыленам: йӧратыме пашалан ӱшанле лийын кодаш кугу чытышан, чын верч шогышо, волгыдо уш-акылан лийман. Ӱмыржӧ мучко книга дене кылдалтше Зоя Михайловнан ыштен шогымо пашаже суапан манын каласыме гына шагал. Тудо эше самырык возышо-влакымат ок мондо: Марий кугыжаныш университет пелен чумырымо сылнымут семинар тений лудшо-влакым кок книга («Юзо йӱд», «Моторем, колоем, чукаем») дене куандарыш. Студент-влакын возымыштым лончылен, книгалан уэш-пачаш тӧрлымӧ паша куштылго огыл. Тыге вет авторын возымыжым веле огыл, кӧргӧ чонжымак шуарена огыл мо?! Палемденак кодынем: марий сылнымутышто шке вийыштым тергаш кумылан ӱдыр-рвезе-влаклан полыш кидым шуялтыше, лийжак манын тыршыше вес тыгай еҥым таче мый палемден ом керт.

Зоя Дудинан серыме пашаж нерген шуко ойлаш лиеш. Икымше «Мый шкежат суксо омыл» (1998) книгажак Финляндийысе Кастрен ушемын премийжым сулен. Лу книган авторжо тачат лудшылан ӱшанле лийын кодеш. Чон йодмо почеш серыме почеламут сборникше-влак мыланем шукертак ӱстелысе книгашке савырненыт. Почын лудат да шӱм-чон вургыж лыплана, илаш алым пуа. Тудын книгаже-влакым савыкташ ямдылашат - мыланем кугу пиал. Поэзий тӱняже моткоч поян да кумдан йоҥгалтше:

Сандалыкын индеш тӱня коклаште,

Ош Кече йыр со пӧрдшӧ мландынаште,

Йӱреш нӧрен-кошкен — чон волгыдемын,

Кучен саманын тале вӱдпӧрдемым,

Ила кугезе мланде — чимарий тӱня...

«Чимарий тӱня».

Изираклан — шепкамуро, кугыраклан - кумалтыш мут, йӧратыше-влаклан -  йӧратымаш нерген, куанышылан - куанле, ойгырышылан — ойган  почеламутлаже марий лудшылан шукертсек палыме.   Кажне шомак шке верыштыже, кажныжын — шке куштылгылыкшо, нелылыкше. Шочмо калыкын эртыме корныжым, тӱняончалтышыжым, тӱвыражым чон пытен пагалыме койышыжо, пӱртӱс дене тӱҥге-вожге кылдалтме шижмашыже, лишыл еҥым, шочшым йӧратымыже почеламут корнылашке ӱштылаш лийдымын шыҥдаралтыныт.

Зоя Дудина кусарыме пашамат чолган шукта. А.Пушкинын йомакшым кусарымыланат  Кастрен ушем сылнымут премий дене палемден (2000).  Руш поэт Николай Заболоцкийын 50 утла почеламутшым марлашке кусарен да тений «Мыйым куштыш пӱртӱс» книгам савыктен.   Шкенжынат ятыр почеламутшо родо-тукым калык йылмылашке возын, Эстонийыште посна книга дене «Soovin saada nӓkineiuks» (2010), Финляндийыште «Vaahterat palavat» (2009)антологиеш савыкталтыныт.  Рушлашке почеламутшо-влакым Анатолий Спиридонов, Александр Коковихин, Герман Пирогов кумылын кусарат.  Тидым «Я миг, влюбленный в вечность», «Сернур, Сернур» марла-рушла савыкталтше книга-влакат пеҥгыдемдат. Поснак пытартыш ийласе у книгаж-влак дене лудшым куандарыш: «Шеремет, Шернурет» (2010), «Муралте, авай, марий мурым» (2011), «Куанышым, куэм ӧндал (2012). Нуным тачысе сылнымутын сай лектышыже семын ончыман. Пытартыш книгаже нылле ий наре ыштыме паша саскаже. 

Зоя Дудина книга-влакым утларакшым тӱрлӧ проект почеш савыкта. Шкеак почеламутым сераш, книгаш чумыраш, проектым серен,  оксам кычал савыкташ куштылго паша огыл. Адакшым савыкталтше книгажым лудшо деке шукташат шкеак тыршыман. Но Зоя Михайловналан тиде паша келша.

Тений Россий Писатель ушемын Марий Элысе пӧлкаже Зоя Дудинан сылнымут книгаже-влакым («Шеремет, Шернурет» (2010), «Soovin saada nӓkineiuks» (2010), «Муралте, авай, марий мурым» (2011), «Куанышым, куэм ӧндал (2012), Н.Заболоцкий «Мыйым куштыш пӱртӱс» (2013)) Сергей Чавайн лӱмеш кугыжаныш премий дене палемдаш темлен. Мый самырык автор-влак лӱм дене каласынем: тиде темлымаш пеш сай. Зоя Дудина кечын ыштен толмо пашаж дене Сергей Чавайн лӱм дене лӱмдымӧ премийым чынак сулен.

Олык Ипай лӱмеш сылнымут премийын лауреатше

Надежда Никитина.

 


 

В Комиссию при Главе

Республики Марий Эл

 по Государственным премиям

Республики Марий Эл

  в области литературы, искусства,

                                                                            архитектуры, науки и техники


Письмо-поддержка

 

Зою Дудину я знаю еще с 1980-х годов ХХ века. В 1985 году она студенткой пришла в Марийское книжное издательство и сразу стала работать редактором учебно-методической литературы. Я был главным редактором издательства и не мог не заметить чуткое отношение редактора к родному слову. Прошли годы и вот она уже состоявшийся поэт народа мари. Книга за книгой появляются на свет, обретая все новых и новых читателей.  

Творчество Зои Дудиной особо выделилось последние десять лет. За это время она издала семь поэтических сборников, имеет прочную связь со своими поклонниками, получила отзывы исследователей-критиков. Она печаталась в «Литературной газете», она известна за рубежом. Каждая книга – новый подарок для читателя. Как специалист книгоиздательского дела она активно пропагандирует марийскую книгу, участвует в конкурсе «Лучшая книга Марий Эл» и побеждает.

Мне особенно понравилась ее последние работы: книги «Шеремет Шернурет», «Муралте, авай, марий мурым», «Куанышым куэм єндал». Последнее солидное издание охватило все основные темы творчества поэта. Здесь мы находим стихи о Родине, о природе, о Боге, о любви. Лирические стихи, элегии, сонеты, поэмы звучат как единое целое произведение. Знание традиции и культуры народа мари, чуткое отношение к родному слову позволяют ей затрагивать самые тонкие струны души читателя.

Я считаю, выдвижение творчества Зои Дудиной на Государственную премию им. С.Чавайна своевременным. 2013 год для марийской литературы считается юбилейным. Исполнилось 125 лет со дня рождения основоположника марийской литературы Сергея Чавайна. Она является достойной кандидатурой для получения Государственной премии в области литературы.

Народный писатель Республики Марий Эл                Юрий Галютин. 


 

С.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийлан темлыме

ТЫГАЙ САСКАН АКШЕ ЛИЙШАШ

            Ме, марий-влак, шочмо йылмынам арален кодымо шотышто кугу форумлаште кажне гана йӱкнам нӧлталына. Шуко кутырена, ой-каҥашнам темлена. Тиде чын. Тыгак лийшаш. Йылмына йомеш гын, калыкнат йомеш – Юмо утаре тыге лийын кертме деч. Йылмым арален кодымаште - раш: еш тӱҥ верым налеш. Умбакыже кӧ-влак тудым вияҥден да пойдарен толыт? Мутат уке, тиде сомылым сылнымут деч посна нигузе ворандараш ок лий. Тугеже писательна-шамычлан вуйым савен тауштыман ыле. Но тау мутшым гына нуно шагал годым колыт. Эсогыл сылнымут произведенийышт дене сулымо премийыштымат солалтен налаш огыт вожыл. Тыге лие 2011 ийысе Чавайн лӱмеш Госпремийым темлыме годым. Шонет-шонетат, тыгай иктешлымашке шуат: солалтыме койыш, векат, ынде илыш йӱлашке пурен шуэш але пуртен шуктат, манман.

            Тенийсе Кугыжаныш премийланат возымаште пеш уста, пашаште пеш чолга, икманаш, пеш достойный айдемым, Зоя Дудинан кандидатурыжым, темлыме.

            ...Кандаш ий ондак Марий книга савыктышын пӧлка редакторжылан ыштыше Зоя Михайловнам мый поэт да кусарыше, икманаш, сылнымутчо семын гына паленам. Паша гыч каяш таранымекем, олмешем «Марий Эл» газет редакцийын сылнымут пӧлкан редакторжылан Зоям толаш ӱжым. Ӱшаненам: тудо литератур пашам ӱлык волтен колташ ок пу. Чынак, икмыняр жап гыч Зоя Михайловна виян поэт улмыж деч посна лудшылан тале журналист семынат почылто. Газет лаштыклаште тудын кажне статьяже кумылын лудалтеш. Журналистикын ик оҥай жанрже дене пашам ыштыше очеркист манашат лиеш.

            Южо еҥ иканаште кок-кум тӱрлӧ пашалан пижаш ок тошт. Мый шкежат тугай гыч улам: але чылт газет пашам ончыко шындем, але сылнымутым. З. Дудинан паша лектышыжым ончен куаныме шуэш. Сылнымут пӧлкан редакторжо пашам шуктымо деч посна пытартыш вич ийыште гына лудшыжо-влаклан мыняр почеламут сборникым пӧлеклыш: «Шеремет, Шернурет» (2010), «Soovinsaadanіkineiuks» (2010), «Муралте, авай, марий мурым» (2011), «Куанышым, куэм ӧндал...» (2012). Тений Николай Заболоцкийын «Мыйым куштыш пӱртӱс» книгажым савыктен луктын.

            Марла почеламутым рушлаш кусарыме йыгыре вераҥдыме текстан «Шеремет, Шернурет» сборникше нерген каласынем. Тыште кок кусарыше гына пашам ыштен: А.Спиридонов ден А.Коковихин. Коктынат сылнымут аланыште палыме еҥ улыт. Кӧ нунын деке тӱкнен ончен гын, умылен докан: куштылго нелытан почеламутым кусараш налаш иктыжат ок кӧнӧ. Тугеже З.Дудинан творчествыжым кусарыше семын нуно аклат, кӱлеш кӱкшытыштӧ ужыт. Чынжымак, «Шеремет, Шернурет» сборникысе почеламут-влак оригиналжат, кусарымыжат кумылын лудалтыт, келгытышт денат ушеш кодыт.

            Кӱшнӧ «пашаште пеш чолга» манын так гына огыл палемдышым. Чолгалык – Кугыжаныш премийлан темлыме кандидатын вес ойыртемже. Тиде ойыртемжымат Зоя сылнымут толкыным тарватылмаште кучылтеш: «Саскавий» мер ушемын еҥже семын мероприятийлаштышт шке почеламутшо-влакым лудын, колыштшо-шамычым поэзий деке кумылаҥда; МарГУ-н студентше-влаклан сылнымут семинарым эртарышыжла, мыняр ӱдыр-рвезылан сылнымут аланыште палдырнашышт полшен; паша команировко жапыште калык ончылно почеламут лудмыжо – шотлен пытарыдыме.

            Тиде чолга поэтын «Шеремет, Шернурет / Сернур, Сернур», «Soovinsaadanіkineiuks» (2010), «Муралте, авай, марий мурым» (2011), «Куанышым, куэм ӧндал...» (2012). Николай Заболоцкийын «Мыйым куштыш пӱртӱс» книгаже-влак тенийсе Сергей Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийлан темлыме.

            Ончыктымо савыктышла нерген, посна-посна лончылен, шуко каласаш лиеш. Нунын кокла гыч кугыт шот денат, келгыт могырымат «Куанышым, куэм ӧндал...» 1-ше том книгаже ойыртемалтеш. Тушко сай деч сай почеламут-влакым пуртымо манаш тоштам. Книга посна ужаш-влаклан шелалтын.

            Поэтын рӱпшалт кушмо шепкаже – Шернур мланде, Шернур пӱртӱс – тудат «Российын сымыстарыше кундемже». Тыгак маналтеш книган ик ужашыже. Тудо пӱтынек шочмо элжылан, мландыжлан, патырже-влаклан, калыкшылан да чапланыше еҥже-шамычлан пӧлеклалтше почеламут-влак дене пойдаралтын.

            Мом шога «Мыйын мландем» тӱҥалтыш почеламутшак! Композитор С.Маков жапыштыже тиде текстым ужын шуктен да моткоч келшыше сылне семым возен. Республикынан заслуженный артисткыже Светлана Строганован йоҥгалтарымыжым кажне гана Мландылан возымо гимн семын колыштам. Шке элжым, мландыжым йӧратыше чын патриот-влак гына тыге возен, тыгай сем дене сылнештарен да тыге ӱшандарен мурен кертыт.

            Икшыве-шамычлан пӧлеклалтше мурылан шомак-влак «Йӧратышна тыйым» ача-авалан темлыме ужаш. Тек кажне ача-ава икшывыжым марий мурсем дене вӱчкен кушта манын, автор ныжылге, ласкаҥдарыше шомак-влакшым чаманен огыл.

            «Тиде юарлыше рвезе», «Куанышым, куэм ӧндал...» - теве кушто ме шкенан самырык жапышкына, йӧратымашышкына, ӱшанышкына пӧртылын кертына!

            Арамлан огыл Зоян ятыр почеламутшылан семым возымо. А Марий Элын калык да Российын заслуженный артисткыже М.Медикова Дудинан почеламутшо-влак негызеш «Шарнен огына лий ойган» моноспектакльым келыштарен, ончышо-влакым куандара.

            Марий сылнымутышто марий йӱлалан пӧлеклалтше почеламутым шуко поэт возен манаш ок лий. А теве З.Дудинан марий йӱлалан пӧлеклыме почеламутшо-влак - тичмаш ужаш.

            Икымше том почеламут-влак дене гына огыл, «Чеверын код, Овда тӱня», «Илышемын ийлажым ончен...» поэма-влакше денат сӧрале.

            Кӱшнӧ палемдыме книгаласе ик почеламутат але почеламутысо ик шомакат рифмылан кӧра гына келыштарен тушкалтыме огытыл. Тиде – пӱжвӱдан, уш-акылым тичмашнек кычкен ыштыме пашан лектышыже. «Лектышыже» шомак дене гына ынем серлаге, саскаже манмем шуэш. А тыгай саскан акшат, чапшат лийшаш.

                                                                                  М.ИЛИБАЕВА.


 

С.Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийлан темлыме

А кава сакен пызле шӱшерым…

Зоя Дудинан лирикыж нерген                                                                                

Тачысе марий сылнымут аланыште Зоя Дудинан поэзийже шке йӱкшӧ, тӱсшӧ дене ойыртемалтеш. Тудын пашажым С.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премий дене палемдаш темлымым сай ошкыл семын аклем да лирикыжым шергал ончалаш темлем.  

Кажне айдемылан шке шочмо ялже, кундемже, элже шергакан. Поэтлан гын тиде чоным лыпландарыше, творческий вийым пуэн шогышо, юзо шӱлышан вер. Зоя Дудинан лирикыштыжат тиде теме рӱдӧ семын палдырна. Тудлан Марий Эл - муро чон, пӱнчеран куэр, канде Какшан, сывын гай пасу, мӱй таман памаш, тыныс мланде. Марий Элын эн сылне лукшо -  Шернур - шере нур. Тыште ончыкылык поэт шулдырым налын, вийым поген.

Кунам кажне вӱршер шере нур дене темын,

Мо йот мланде мылам?

Кеч саскан… -

манеш поэт «Шере нур - Шернур» почеламутышто да Шернур велне шочын-кушшо, марий калыкым чапландарыше лӱмлӧ еҥ-влак нерген кугешнен ойла. Одо жанр деке лишке шогышо почеламутлаште Зоя Дудина В.Макаров, В.Мочаев, З.Ермакова, Л.Веткина, Н. Маркина нерген воза, нуным мокта, кӱкшӧ лӱмыштым паша дене суленыт, манеш. Туныктымо пашаште лым лийде тыршыше З. Шабалиналан, З. Ермаковалан поэт поснак шокшо мутым муын. «Туныктышын мурыжо» почеламутышто тыгай корнылам лудына:

Мый сугыньлем Марий Элемлан

Марий лӱман илен кодаш.

Мый товатлем шке калыкемлан

Куатле тукымым кушташ.

Моктеммур сынан почеламутлаште Зоя Дудина марий калыкым чапландарыше эпохо сынан образ-влакланат эҥерта, нунын ыштыме кугу надырышт нерген шонкала. Тиде С.Чавайн, В.Колумб, Йыван Кырла, Шабдар Осып да молат. Поэт да киноартист Йыван Кырла нерген автор ик гана веле огыл каласен. Нуным ик шочмо вер ушен, тиде - Купсола ял. Зоя Дудиналан шочмо ялже - тиде муро, чон, тудо ава гай, ӱмыр аҥа, лупсан алан. Тунамак лирический герой тушто шкенжым шкет куэ семын ужеш, чонжат тудын - шкет турня гай. Шочмо мланде чон корштышым эмлаш полша:

Но мые куан ден ойгемым

Илем памаш вӱд ден луштал.

Садлан, шочмо мландышке толын,

Тыглаяк айнем да руштам.

Зоя Дудинан возымаштыже посна ужаш семын пӱртӱс сӱретым палемдыман. «Шыже» почеламутышто тиде пагыт нерген моткоч сылнын  каласыме:

Корнышто шыже потажым рудале,

Куршыш эн сылне саскажым рӱзале.

Теле вашеш тудын шовыч туржалте,

Шӧртньӧ йолваже велалте, велалте…

Марий ватын вургемже гыч налме деталь-влак полшымо дене идалык пагытын ойыртемже почылтеш, сылне метафор-влак почеламутлан ойыртемалтше шӱлышым пуат, илыш тӱсаным ыштат. «О, шошо, кумылем ит волто…» почеламутым ончалына:

Элемлан ош порсын вургемым

Чикта шошын йолчыжо - май…

Зоя Дудинан лирикыштыже посна пушеҥге, кушкыл образ-влак символыш савырнат. Тиде - тумо («Тумо»), лӱмегож («Лӱмегож»), куэ ( «А.Г-лан», «Чеверын код, овда тӱня!»)…. «Черланен кундемна» почеламутышто поэт калык нерген тургыжла:

Черланен кундемна шӱлык чер ден,

Шыже йӱр мланде валне тава.

А кава сакен пызле шӱшерым,

Вӱр чӱчалтышым чоныш шава.

Но автор шыже-теле деч вара шошо толмым вуча: шыже - шошо антитезе полшымо дене у шонымаш шочеш:

Лач тунам кундемна пеледалтын,

Ош кавам мланде марте волта.

Калыкем, ида кай шаланалтын,

Эл ок лий кажныж дечын посна.

Тыге, поэт идалык жапысе образ-влак гоч кугу граждан сынан иктешлымашке лектеш: кажне айдеме шочмо калыкшын историйыштыже сай кышам кодышаш, ик шӱлыш дене гына илен кундемнам тӱзатен аралышаш. Тыгодым тале марий патыр-влакын образыштлан эҥертен («О, Чумбылат…», «Акпатыр»), тукымнам чолгарак, виянрак лияш ӱжеш: йӱла кӱшта чӱчкен йӱлаш; тура улат, виян улат, о Чумбылат! Лач тыштак поэт илыш негызым ужеш: кугезынан таза уш-акыл тек сотемда ару шӱмнам… Тудо марий тӱням тӱрлӧ шӧрын гыч почеш. Эн ондак калык йӱлалан эҥерта:

Кажне калыкын уло ончалтыш,

Кажне калыкын уло йӱла.

Марий-влаклан ӱшанле аралтыш –

Чимарий ото, юмын йӱла…

Кумалтыш мут гыч лектыныт поэтын икмыняр серымыже, нуным посна циклыш  чумырымо. Тушто калык ойпогысо ой-савыртыш-влак койыт: эр кече гае нӧлталтын, ош тылзе гае темалтын, юмо серлагышым пӱрӧ! да т.м. Кумалтыш мут  гыч налме ой-влак лывырге куатым пуат, шӱм-чон йодмым посна строкаш лукташ амалым ыштат.

 «Йӱлен колаш неле» почеламутым автор Василий Павловым шарныме лӱмеш возен. Сылнымут драматизм пафосан:

Колаш неле огыл –

Илен мошташ неле.

Илаш неле огыл,

Йӱлен колаш неле…

Ваштарешла ой - почеламут чоҥымо тӱҥ йӧн. Автор колаш, илен мошташ, шочаш, кушкаш, тӱняш толаш, мураш, тугаш, пудешташ, палаш, шарнаш, колташ, тарваташ глагол полшымо дене айдеме илышын рӱдыжым почын пуа.

Марий поэтын возымаштыже мифологем-влак чӱчкыдын вашлиялтыт. Тиде - тулава, вӱдава, тылзе, кече, кава, тулгайык, памаш, ото, мланде ава, вӱдӱдыр да молат. Нуно возымын рӱдӧ шонымашыж дене кылдалтыт. Эше ик рӱдӧ образ семын кайыкын образшым ончыктыман. Тиде юзо кайык, кайыккомбо, кайык чон, турий, шӱшпык, куку, турня, вырляҥге, сусыр кайык да молат.

Авторын йӧратымаш лирикыжат тӱрлӧ тӱсан, пафосан. Лирический геройын йӧратыме кумылжо «Кает гын…» почеламутышто обращений йєным кучылтмо дене почылтеш. Тиде - мардеж, кава, мланде. Нине мут образ-влак полшымо дене сылнымутын структур чаткалыкше лектеш. Кум образ кум ужашым ышта. Уэш-пачаш каласыме ой драматизм кумылым ешара: кодам, ломыж лийын, кодам тылзе гае. Почеламутышто мардежломыж, кава - тылзе, мланде - шӱм шомак-влак мужырым ыштат. Лирический геройын йӧратымашым аклымыже йӱлем, кошкем, йомам глагол-влак полшымо дене ончыкталтеш, нуным автор градаций йєнлан эҥертен чоҥа, тыге кумыл кушмым почын пуа. Йӧратымаш лирикыже романтике шӱлышан, тунамак вашмутдымо кумылым почаш манын, чоным ишыше драматизмым пурта. Тудын лирике геройжо тӱрлӧ шӱлышан, шукыж годым - шӱлыкан. Тидыжым авторын ача-авам эр йомдарыме, икшывым поген оптымо денат умылтараш лиеш. Тиде чон сусырым паремдаш неле. Санденак возымаштыже тудо келге вожым колтен, шӱлыкан лирикым шочыктен. Келге философиян лирике илыш нерген келгын шонкалымаш гыч шочеш. Авторын возымаштыже тудо элемент семын чыла вере коеш. Ик почеламутыштыжо поэт тыге йодеш:

Ом ӱшане: эмла пагыт манын,

Тудо чоным кӱ гайым ышта.

Но кӱат жап эртен шуалга гын,

Молан шӱмжӧ тынаре чыта?..

Авторын сылнымутшым Марий Элнан кӱкшӧ наградыж дене палемдаш темлымат - Зоя Дудиналан эше ик тергымаш. Ӱшаныме шуэш: комиссийын еҥже-влаклан тудын серымыже келша.

Галина Бояринова, филолгий науко кандидат.


--------------------------------------------------------------------------------------------------------


 

Туныктышо тунемшыж нерген

Зоя Дудина... Поэт, журналист, таче ятыр книган авторжо, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже, М.А.Кастрен лӱмеш ушемын сылнымут премийжын лауреатше.

А мый тиде чолга ӱдырым 5 классыште (1974 ий) тунеммыж годсек палем да кажне ошкылжым эскерем. Школышто тунеммыж годым кажне у почеламутшылан, у сеҥымашыжлан куаненам. Газетеш серымыже савыкталтын гын, куан нимучашдыме лийын. Школ деч вара университет, пытарымеке - паша, паша пешак творчестве шӱлышым йодшо. Но Зоян поэзийыште йӱкшӧ ок шокто гаяк. О мыняр мый тудым чаманенам. Вет тыгай чолга, шкешотан автор йомын кертеш манын ойгыренам. Но уке! Тиде лийшаш огыл улмаш. 1998 ийыште Зоя Дудина «Мый шкежат суксо омыл» икымше книгаж дене куандарыш. Тиде куан пеш кужун вучымо ыле. Книгам ик шӱлыш дене лудын лекмеке, шукертсек палыме койыш шижалте. Мут дене, образ-влак дене паша утыр вияҥын, шинчалан койшын, южгунамже чылт ӧрыктарышыш савырнен. Теве, мутлан:

 

А шочмо мӧҥгӧ — кинде сукыр...

Каем гына тораш коден,

Чонем шужа, да муро шулдыр

Кумда кавам ок керт шонен...

«Шочмо мӧҥгӧ» (38 с.)

Але:

Куанаш гын — угыч шочын,

Ойгыраш гын — чон лекмешке,

Чоҥешташ гын — сотын лайык,

Шонышо — чоҥешта тулгайык.

«Куанаш гын, угыч шочын» (27 с.)

Тыге кажне почеламутшак мо дене гынат кумылым налеш, пачаш-пачаш лудаш да шонкалаш кумылаҥда. Кажне автор, самырык ма але опытан, тыге каласен ок керт. Мутлан:

Куанышым, куэм ӧндал,

Ваштар дек толын воштыльым.

Писештым пистерем ончал,

Шопкер пелен мый шойыштым.

«Куанышым, куэм ӧндал» (15 с.)

А могай келге шонымашан «Илышемын ийлажым ончен...» поэме. Тыште поэзий Эл, тӱнямбал кӱкшытан:

Мландемын йӱкшӧ

Ормыж дене темын.

А капше...

Капше Сар тул ден шемем

Йӱла...(71 с.).

Айдеме шочын.

Эрге...

Тыныс кечын.

Рыскал аван: Шукталтын ӱмыр шонымаш.

Пайрем ачан:

Тыгайым илыш дечын

Кугу пиала шып илен вучен улмаш... (71 с.).

... Кӱлеш пӧръеҥлык чытыш вашпижмаште

Пуля коклаште

Илыш сапым чын викташ.

Трук умылет:

Вет илыш — ваш шижмаште!

Трук умылет...

Да чоным уш пижеш пикташ. (72 с.).

Афганистан, Чечня, Чернобыль, пазар саман, пӱртӱсым сеҥаш тӧчымаш, аван, ачан ойгыжо — илышын кочо чынже поэмыште уло. Но автор садак ӱшана:

 

<p class="




Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1